ئاتام (ئەسلىمە)

رەھىمسىز كېسەل ئاتامنىڭ ئاجىز تېنىنى ئاخىر جان تەسلىم قىلىشقا بويسۇنسۇردى. بىزنىڭمۇ بۇنداق تۇيۇقسىز كەلگەن ئەجەلگە سەبىر قىلماقتىن باشقا ئامالىمىز بولمىدى. شۇ دەقىقىلەردە ئاتامنىڭ بۇنداق تۇيۇقسىز كۆز يۇمىشى ھەممىمىزنى گەاڭگىرتىپ قويدى بولغاي قىسقىسى مەن ئاتامنىڭ مېيىتىنى يەرلىكىگە قويغىچە بولغان ئىشلارنى ئەسلەشكىمۇ ئامالسىز قالغانىدىم. خەير، شۇنداق قىلىپ ئاتام 67 يېشىدا بىز بىلەن مەڭگۈلۈك ۋىدالاشتى. ئانام ئاھ ئۇرۇپ يىغلاپ قالدى، بىز ئۆيۈمىزنىڭ تۆۋرىكى، «ئاتا»، «ئاتا» دەپ ئاغزىمىزدىن چۈشۈرمەيدىغان ئاتىمىزدىن ئايرىلىپ قالدۇق، بىز مۇلايىم، خۇشپېئىل، ھۈنەرۋەن ئاتىمىزدىن ئايرىلىپ قالدۇق…

ئاتامنىڭ ئەسلەپ بېرىشىچە ئۇ، 1935- يىلى كۇچانىڭ ئالاقاغا دېگەن يېرىدە تۇغۇلۇپ، 1940- يىللاردا شىخو ناھىيەسىگە ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن كۆچۈپ كېلىپ، شۇ يەردە تىرىكچىلىك قىلىپ ئولتۇراقلىشىپ قاپتىكەنتۇق. ئۇنىڭ بالىلىق چاغلىرىدىكى يېقىن دوستلىرىدىن بىرى يېقىندىلا ماڭا ئاتام توغرىسىدا توختىلىپ مۇنداق دەپ بەرگەنىدى. «ئاتاڭنىڭ ئاتىسى يەنى سامساق بوۋاڭ ئىنتايىن يۇۋاش، گەپ – سۆزدە سىلىق – سىپايە، قولىدا گۈلدەك ھۈنىرى بار ئۇستا ياغاچچى ئىدى. ئۇلار ئۆيىنىڭ ئالدى تەرىپىنى كىچىككىنە پىشايۋان چىقىرىپ شۇ يەردە ياغاچچىلىق تىجارىتى قىلاتتى. مەھەللىدىكى قوشنا – قولۇملار ئادەتتە ئورۇندۇق، ئۈستەل ھارىۋا قاتارلىق تۇرمۇش بويۇملىرىنى سامساق بوۋاڭغا ياسىغۇزىدىغان. مەن ئاتاڭنىڭ ئارام كۈنلىرىدە بوۋاڭغا ياردەملىشىپ ياغاچ كېپەكلىرىنى خالتىلارغا سېلىپ توشۇپ يۈرگەنلىكىنى كۆپ ئۇچۇرتۇپ تۇراتتىم. بىز باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ 2-، 3- يىللىقلىرىدا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىمىزدا مەكتەپتىن قايتساقلا خاباغا (ھازىرقى مايتاغ بىلەن بىلەن شىخونىڭ ئارلىقىدىكى دەريا) بېرىپ سۇغا چۈشەتتۇق، ئاتاڭ سۇ ئۈزۈشكە بەكمۇ ماھىرتى، دەريانىڭ ھەرقانداق يېرىدە بىمالال ئۈزۈپ ئوينىيالاتتى. بىر قېتىم ئاتاڭ دەريا بويىدا تاماشا قىلىپ ئولتۇرغان بىر نەچچە روسلارنىڭ تەلپى بىلەن (ئەينى چاغلاردا مايتاغ نېفىتلىكىگە نۇرغۇن ئورۇس تېخنىكلار تەكلىپ قىلىنىپ كەلگنىكەنتۇق) كۆۋرۈك ئۈستىدىن موللاق ئېتىپ دەرياغا چۈشۈپ ئۇلارنى ھەيران قالدۇرغانىدى. ئاتاڭ كىچىكىدىنلا ئىنتايىن ھوشيار، ئەقىللىق بولۇپ، قولىدىن نۇرغۇن ئىشلار كېلەتتى. بىز ئۇنىڭغا ھەر خىل ئويۇنچۇقلارنى ياسىغۇزىتۇق. كېيىن بىز 5 – يىللىقنى پۈتتۈرۈپلا ئايرىلىپ كەتتۇق، مەن ئۈرۈمچىگە ئوقۇشقا كەتتىم، كېيىنچە ئاڭلىسام ئاتاڭ 1954 – يىلى قاراماي نېفىتلىكىگە خىزمەتكە چۈشۈپتۇ..»
ئېسىمنى بىلگەندىن تارتىپ ئاتامنىڭ ئوچۇق – يورۇق مىجەزى، يۇمۇرىستېك گەپ – سۆزلىرى، بەستىلىك، ئىگىز بويلىرى كۆز ئالدىمدىن كەتمەيدىغان. ئاتام بىزنى (بىز تۆت قېرىنداش، ئاچام، ئاكام ۋە بىر ئىنىم بار) مەھەللە بازىرىغا ئەپچىقىپ ئانچە -مۇنچە ئوينىتىپ ئەكىلەتتى.
مەن مەھەللىمىزدىكى بازاردا داۋاملىق يەل مىلتىق بىلەن شار ئاتقۇزۇپ تىجارەت قىلىدىغان بىر خەنزۇنىڭ قېشىغا بېرىۋالاتتىم. بىر قېتىم ئاتام مېنىڭ ئۇ يەردە ئىكەنلىكىمنى بىلىپ يېنىمغا كېلىپ «سېنىڭمۇ ئاتقۇڭ بارمۇ؟» دەپ سورىدى ھەم 10 تال ئوق ئېلىپ، 4-3 مېتىر يېراقلىقتىكى شارنى قارىغا ئېلىپ تەپكىنى بېسىشىمنى ئېيتتى. بىراق مەن بىر پاي ئوقنىمۇ تەگكۈزەلمىگەنىدىم. ئاتام ماڭا قاراپ كۈلۈپ قويۇپ خەنزۇدىن يەنە 10 تال ئوق ئېلىپ يەل مىلتىقنى جاھازىدىن كۆتۈرۈپ ئېلىپلا ھەممە شارنى ئېتىۋەتتى، ئەتراپتىكىلەر ھەممىسى چاۋاك چېلىشىپ ھەيران قېلىشقانىدى. شۇ دەقىقەلەر ھازىرمۇ كۆز ئالدىمدىن كەتمەيدۇ. ئاتامنىڭ بىر تىنىقتىلا 10 نەچچە تال شارنى ئېتىۋەتكەنلىكىنى دوستلۇرۇمغا خېلى ۋاقىتلارغىچە ھېكايە قىلىپ سۆزلەپ كەتكەنىدىم. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن مەن يەل مىلتىق ئېتىشقا بەكمۇ قىزىقىپ قالدىم. لېكىن ئۇ ۋاقىتلاردا بۇنداق يەل مىلتىقنى بازارلاردا ساتمىغاچقا (ئۇ چاغلاردا دۇكان سارايلارمۇ بەك ئاز بولىدىغان، ئويۇنچۇقلارمۇ يوق دېيەرلىك ئىدى) ئاتام مېنىڭ تولا جېدەل قىلىشىمدىن «قۇتۇلۇش» ئۈچۈن ئىدارىسىگە بېرىپ بىر نەچچە كۈن ئىچىدىلا ئىنتايىن چاققان، كىچىك پىلىموتتىن بىرنى ياساپ ئەكەپتۇ. پىلوموتنىڭ زاتورى پۇرشۇنلۇق بولۇپ، كەينىگە قايرىپ، كىچىككىنە كامىرىغا 3-4 تال سەرەڭگە گۈڭگۈرتىنى سالسا «پاڭ!» قىلىپ ئاۋاز چىقاتتى. مەن دادامنىڭ بۇ سوۋغىتىدىن ئىنتايىن خوش بولدۇم ھەم ھە دېسىلا بۇ پىلىموتىمنى ئېلىپ مەھەللىدىكى دوستلۇرۇمغا كۆز – كۆز قىلىپ ئوينايدىغان بولدۇم. كېيىن مەھەللىمىزدىكى خەلق ئەسكەرلىرى (ئۇ چاغلاردا مەھەللىلەردە «خەلق ئەسكەرلىرى» تۇرىدىغان مەخسۇس ئورۇنلار بولىدىغان) بۇ «قورال» ىمنى كۆرۈپ، چۆچۈپ كەتتى بولغاي ئۆيىمىزگە بىر قانچە قېتىم كىرىپ ئاتامغا بىر نەرسىلەرنى دەپ يۈرۈپ ئۇ ئويۇنچۇق «قورال» ىمنى ئېلىپ كەتتى. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئاتام ماڭا ئويۇنچۇق قوراللارنى ياساپ بەرمەيدىغان بولغانىدى. بىزنىڭ نەزىرىمىزدە ئاتام بىزگە ناھايىتى قالتىس، ھەر قانداق ئىشنى قىلالايدىغان كىشىدەك كۆرۈنەتتى، ئاتام بىزگە ئىنتايىن كۆپ ئويۇنچۇقلارنى ياساپ بەرگەنىدى. تۆۋەندە مەن ئاتامنىڭ 1975 – يىللاردا بىزگە ياساپ بەرگەن ئويۇنچۇقلىرىنى شەرھىيلەپ ئۆتەي:
ئىسسىقلىق ئېنىرگىيىسى بىلەن ماڭىدىغان كىچىك كېمە، كېمە پۈتۈنلەي قاڭالتېردا ياسالغان بولۇپ، كېمىنىڭ ئۇزۇنلىقى تەخمىنەن 40 سانتىمېتېر كېلىدۇ، كېمىنىڭ ئاخىرقى قىسمىدىكى كىچىككىنە «ئۆيى» گە شام يېقىپ قويساق، كېمە شامنىڭ ئىسسىقى بىلەن تېنچ سۇلاردا ئالدىغا يۈرۈپ ماڭاتتى.
قەغەز ھەم ياغاچ ماتېرىياللىرىدا ياسالغان، ئۇزۇنلىقى تەخمىنەن بىر مېتېر كېلىدىغان قوش قاناتلىق ئايروپىلان. ئايروپىلاننىڭ ئىچكى قىسىمى كاۋاك بولۇپ، قۇيرۇق تەرىپىدىن ئالدى تەرىپىدىكى چاقپىلەككە رېزىنكە ئورنىتىلغان، ئايروپىلان چاقپىلىكىنى بۇراپ، ئاسمانغا قويىۋەتسەك ئايروپىلان خېلى يەرگىچە ئۇچالايتتى. (مەن بۇ ئايروپىلانىمنىڭ ئاسماندا 10-20 مېتىر ئېگىزلىكتە ئۇچقۇنىنى ھازىرمۇ ئېنىق ئەسلىيەلەيمەن).
ئېغىرلىقى 3-4 كىلو كىلىدىغان تۆمۈر ۋە قاڭالتىر ماتېرىيالىدا ياسالغان توپا توشۇش ماشىنىسى. ماشىنا چاقى ھەقىقى ماشىنىنىڭ چاقىغا تەقلىد قىلىپ ياسالغان بولۇپ، ئاتامنىڭ يېنىدىن ئايرىمايدىغان ئۆتكۈر بەكىسى بىلەن چاقنىڭ گۈللىرىنى ئويۇپ ئىشلىگەنلىكى ھازىرمۇ يادىمدا تۇرۇپتۇ.
ئىچكى قىسىمى كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان، سۈرىتى ئىنتايىن تېز مۇسابىقە ئاپتوموبىلى. بۇ ئاپتوموبىل ناھايىتى كىچىك بولۇپ، تاشقى قېپى يوق، ماتور ۋە چىشلىق چاقلىرى كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان. سۈرىتىنىڭ تېزلىكىدىن ھېلى پۇتۇمنى، ھېلى قولۇمنى تولا زەخمىلەندۈرۋالغاچقا ئاتام ئۇنى ئۇزاققا بارمايلا چۇۋىۋەتكەنىدى.
بېيجىڭدىن ئەكىلىپ بەرگەن پرويېكسىيە چىرىقى. (پرويېكسىيە چىرىقى گەرچە ئاتام ياسىغان ئويۇنچۇق بولمىسىمۇ ئەينى چاغلاردا بىر ئائىلىدە مۇشۇنداق بىر نەرسىنىڭ بولۇشى ناھايىتى چوڭ ئىش ھېسابلىناتتى) بۇ چىراقتا ئاتام بىزگە تېنچ كۆرۈنۈشلۈك چاتما فىلىملەرنى قويۇپ بېرىدىغان. بۇ فىلىملەرنىڭ ئىچىدە «نېرىسنىڭ خەتەرلىك سەزگۈرەشتلىرى» دېگەن فىلىم مەندە چوڭقۇر تەسىراتلارنى قالدۇرۇپتىكەن.
يۇقۇردىكى ئويۇنچۇقلار مېنىڭ شۇ ۋاقىتلاردا يادىمدا قالغانلىرى خالاس. شۇ ۋاقىتلاردا مۇشۇنداق ئويۇنچۇقلىرىمىزنىڭ بولغىنىدىن بەكمۇ پەخىرلىنەتتۇق ھەم مەھەللىدىكى بالىلارنىڭ ئالدىدىمۇ بەكمۇ «ئابروي» لۇق ھېسابلىناتتۇق. چۈنكى ئۇ ۋاقىتلاردا بۇنداق ئويۇنچۇقلارنى بازاردىن ئەمەس پۈتۈن شىنجاڭدىمۇ تاپقىلى بولمايتتى. مەھەللە – كويلاردىكى چوڭ كىچىكلەر ئويۇنچۇقلىرىمىزنى كۆرسە تالىشىپ ئويناپ كېتىدىغان.
ئاتامنىڭ خىزمەت ئورنى مەھەللىمىزدىن ئانچە يىراق بولمىغان چوڭ يول بويىدى ئىدى. مەن مەكتەپتىن قايتساملا ئاتامنىڭ ئىش ئورنىغا بېرىۋالاتتىم. چۈنكى ئۇ يەردە بىراك قىلىنىۋەتكەن ھەر خىل ئاپتوموبىللار، تىراكتورلار بار ئىدى. ئاتام خىزمەتتىن چۈشكىچە بولغان ئارلىقتا ئۇ يەردە دوستلىرىم بىلەن قانغۇدەك ئوينىۋالاتتىم. ئاتامنىڭ ئىشخانىسى پۈتۈنلەي تۆمۈر – تەسەكلەرگە تولغان، 360 كۈن ماي پۇراپ تۇرىدىغان، 15 كۇۋادرات مېتېر كېلىدىغان ئىشخانا ئىدى. ئاتامنىڭ خىزمەت ئورنىدا تۆمۈردىن ياسالغان ناھايىتى چوڭ بىر ئۈستەل بولۇپ، ئۇنىڭ ئۈستى كىچىك تىپتىكى ئىستانوك، تۆمۈر قىسقۇچ، ھەر خىل سايمانلار بىلەن لىق تولغانىدى. مەن داۋاملىق ئۇ يەردە ئاتامنىڭ كۆزئەينەك تاقىۋېلىپ ناھايىتى ئىنچىكە ئىشلارنى قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇراتتىم. كېيىنچە مەن ئاتامنىڭ ئىش ئورنىدا ھەممىسى ھۆرمەتلەيدىغان، «قولى گۈل» دەپ تەرىپلىشىدىغان تېخنىك ئىكەنلىكىنى بىلدىم. دېمىسىمۇ ئاتامنىڭ ھۈنىرىنى ماختايدىغان كىشىلەر ناھايىتى كۆپ ئىدى. مەن بىر قېتىم ئاتامنىڭ دوستىغا مىستا ياسالغان ئىنتايىن نەپىس ئىشلەنگەن موخۇركا قۇتىسىنى بېرىۋاتقانلىقىنى كۆردۈم. ئالقانچىلىك كېلىدىغان موخۇركا قۇتۇسى كۈن نۇرىدا خۇددى سېرىق ئالتۇندەك پارقىرايتتى. مۇخۇركا قۇتۇسىنىڭ چۆرىلىرىگە ئىنتايىن ئۇستىلىق بىلەن نەقىشلەر ئويۇلغان بولۇپ، قۇتىنىڭ ئاستى تەرىپىدە ئاتامنىڭ لاتىنچە «A» ھەرىپىدە يېزىپ قويغان ئىمزاسىمۇ بار ئىدى. ئۆيۈمىزدە ئاتام ياسىغان تۇرمۇش بۇيۇملىرى ئىنتايىن كۆپ بولۇپ، مەيلى چۆگۇن، مەيلى قىڭغىراق، پىچاقلار بولسۇن ھەممىسىدە ئۆزگىچە بەدئىيلىك جۇلالىنىپ تۇراتتى.
ئاتام بىزگە بېشىدىن ئۆتكەن ئىشلىرىنى ناھايىتى يۇمۇرتىك قىلىپ سۆزلەپ بېرەتتى. ئۇ يېڭى خىزمەتكە چىققان ۋاقىتلىرىدا مۇنداق بىر قىزىقارلىق ئىش بوپتىكەن. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئاتامنىڭ ئىدارىسى ئىچكىرى ئۆلكىدىن ناھايىتى قىممەت باھالىق گېنىراتور سېتىۋاپتۇ. بۇ گېنىراتورنى ئىشقا كىرىشتۈرۈش ئۈچۈن يەر يۈزىدىن پەقەت بىر مېتېر ئىگىزلىكتىلا ئورنىتىشقا بولىدىكەن، ئۇنىڭدىن يۇقۇرى ياكى تۆۋەن بولۇپ قالسا ئۆلچەمگە چۈشمەيدىكەن. خىزمەت گۇرۇپپىسىدىكى بىر خەنزۇ تېخنىك ئىدارە رەھبەرلىرىگە بۇ زاپچاسنى كۆتۈرۈپ تۇرىدىغان ماتېرىيالنى ياغاچتىن ياساش تەكلىپىنى بېرىپتۇ ھەم بۇنداق قىلغاندا نۇرغۇن ئىقتىسدىي چىقىمنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغىنىنى ئېيتىپتۇ. لېكىن ئاتام بۇ تەكلىپنى قوبۇل قىلماپتۇ. چۈنكى ئاتامنىڭ پىلانىدا ئېغىرلىقى 2 توننىدىن ئاشىدىغان بۇ زاپچاسنى چوقۇم تۆمۈر ياكى پولات ماتېرىيالىدا ياسىمىسا بولمايدىغانلىقىنى، بۇنداق بولمىغاندا بىخەتەرلىك ئۆلچىمىگىمۇ توشمايدىغانلىقىنى، ياغاچ ماتېرىيالىنىڭ ئۇزاق مەزگىلگە بەرداشلىق بېرەلمەيدىغانلىقىنى، بۇ سەۋەپ بىلەن گېنىراتور يەرگە چۈشۈپ بۇزۇلۇپ كەتسە ئىدارىغا ئىنتايىن چوڭ زىيان بولىدىغىنىنى ئېيتىپ تۇرۇۋاپتۇ. نەچچە كۈنلۈك تالاش -تارتىشتىن كېيىن ئىدارە رەھبەرلىرى خەنزۇ تېخنىكنىڭ پىلانىنى ماقۇللاپ، گېنىراتورنىڭ جاھازلىرىنى ياغاچ ماتېرىيالىدا ياساشنى قارار قىپتۇ ھەم بىر ئاي ۋاقىت سەرىپ قىلىپ گېنىراتورنى ياغاچ جاھازىنىڭ ئۈستىگە ئورۇنلاشتۇرۇپتۇ. خەنزۇ تېخنىكمۇ ئاتامنى ياراتمىغاندەك تۇمشىقىنى ئۇچلاپ، كۆرەڭلەپ يۈرۈپتۇ. ئاتام بۇ ئىشقا پەرۋامۇ قىلماي گېنىراتورنىڭ ئاخىرقى تېخنىكىلىك ئۆتكەللىرىنى تاماملاش بىلەن ئالدىراش بولۇپ كېتىپتۇ. كىم بىلىدۇ دەيسىز ئۇزاق بارماي ھېلىقى گېنىراتورنى كۆتۈرۈپ تۇرىدىغان ياغاچ جاھازا ئۆرۈلۈپ، گېنىراتور يەرگە چۈشۈپ بۇزۇلۇپ كېتىپتۇ. بۇ ئەھۋەلدىن خەۋەر تاپقان ئىدارە رەھبەرلىرى ئالاقزادە بولۇپ، تىپىرلىشىپ كېتىپتۇ ھەم دەرھاللا تېخنىكلارنى يىغىپ جىددىي يىغىن ئېچىشنى قارار قىپتۇ. يىغىندا ئىدارە رەھبەرلىرى ئاتامغا ئۆرۈلۈپ چۈشكەن گېنىراتورنىڭ قايسى قىسىمىدا مەسىلە كۆرۈلگەنلىكىنى ئۇنى قانداق قىلغاندا ئەسلى ھالىتىگە ئەكەلدۈرۈشكە بولىدىغانلىقىنى ۋەزىپە قىلىپ بېرىپتۇ. ئاتام بۇ ۋەزىپىنى رەت قىلىپ، بۇ مەسئۇلىيەتنى ياغاچتا جاھازا قىلىش پىلانىنى كۆرسەتكەن خەنزۇ تېخنىكنىڭ ئۈستىگە ئېلىشىنى ئېيتىپ تۇرۇۋاپتۇ. ئىدارە رەھبەرلىرى ئاتامغا خاپا بولۇپ، «بۇ ئىشنى سەندىن باشقا ئادەم قىلالمايدۇ، چوقۇم سەن قىلىسەن!» دەپ بۇيرۇق قىلىپ ۋارقىراپتۇ. ئاتام ئاچچىقىدا ئورنىدىن دەست تۇرۇپتۇ – دە يىغىن زالىدا تۇرغان كالتەكنى قولىغا ئېلىپ ھېلىقى خەنزۇ تېخنىك بىلەن باشلىقى ئالدىغا يۇپۇرۇلۇپ كەپتۇ، بۇنى كۆرگەن يىغىندىكىلەر ئۆپۈر – تۆپۈر بولۇشۇپ «تاممادى!…» دەپ تەرەپ-تەرەپكە قېچىشىپتۇ. ئاتام شۇ ئاچچىقىدا ھېلىقى تېخنىك بىلەن باشلىقنى خېلى يەرگىچە قوغلاپ بېرىپ تازا دەككىسىنى بەرمەكچى بولغاندا ئۇ ئىككىسى «ئا شىفۇ، دۈيبۇچى….» دەپ ئاتامدىن كەچۈرۈم سوراپ تۇرىۋاپتۇ…
ئاتامنىڭ بۇنىڭدەك قىزىقارلىق گەپلىرى ئىنتايىن كۆپ، مەسىلەن، يېڭى خىزمەتكە چىققان ۋاقىتلىرىدا قورسىقىنىڭ ئاچلىقىدا دوستلىرى بىلەن بەستلىشىپ 40 تال ھورناننى بىر قېتىمدىلا سۇ ئىچمەي يەۋەتكىنى؛ نېفىتلىكتە تولۇم چاشقانغا بېنزىن چېچىپ ئويناپ چوڭ بالاغا دۇچار بولغىلى تاس قالغانلىقى… دېگەندەك قىزىقارلىق گەپلىرى تۈگىمەيتتى. بۇنداق گەپلىرىنى مەن ئاتامنىڭ دوست – بۇرادەرلىرىدىنمۇ كۆپ ئاڭلايتتىم. بىر قېتىم مەھەللىدە ئاتام بىلەن بىرگە ئۇزاق يىل بىرگە ئىشلىگەن خىزمەتدېشى مۇنداق بىر ئىشنى ئەسلەپ بەردى.
ئاتاڭنىڭ قولىدىن نۇرغۇن ئىشلار كېلەتتى. ئاتاڭ چەت ئەلنىڭ تېخنىكىلىرىغا بەكمۇ قىزىقاتتى، ئىدارىگە يېڭىدىن ماشىنىسازلىققا ئائىت ماتېرىياللار كەلسە بىر كۈن، بىر كۈن ئولتۇرۇپ ئۇنى كۈزۈتەتتى، ئۇنىڭدىكى يېڭىلىقلارنى كۆرۈپ قانمايتتى. بىر قېتىم ئىدارىمىزگە ياپونىيەدە ئىشلەنگەن MITSUBISHI ماركىلىق ئاپتوموبىلدىن بىرسى ئەكەلدۈرۈلدى. ئۇ چاغلاردا بۇنداق ئېسىل ئاپتوموبىللارنىڭ بىر ئىدارىگە كېلىشى ناھايىتى چوڭ ئىشلار ئىدى. لېكىن ئۇزاققا بارمايلا بۇ ئاپتوموبىلنىڭ ئاچقۇچى يىتىپ كېتىپ، «ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قالدى» ئىدارە باشلىقىمۇ بۇ ئىشتىن ئىنتايىن ئەپسۇسلىنىپ شوپۇرنى قاتتىق تەنقىدلىدى. ئۇ چاغلاردا نەدىمۇ بۈگۈنكىدەك بىر تېلېفون قىلسىلا نەق مەيدانغا كېلىپ ئىشىك ئېىپ بېرىدىغان ئۇستاملار بار دەيسىز؟ شۇڭا ئاچقۇچنى ياپونىيەدىن قايتا كىرگۈزۈشكە توغرا كېلەتتى. لېكىن بىر تال ئاچقۇچ ئۈچۈن بۇنداق ئاۋارە بولۇش تولىمۇ ئەخمىقانىلىق ئىش ئىدى. مەن باشلىققا بۇ ئىشنىڭ ھۆددىسىن ئابلىز ئۇستام چىقالايدۇ دەپ مەسلىھەت بەردىم. باشلىقىمىز ماڭا: «بۇ ئاپتوموبىل ياپونىيەنىڭ ئىلغار تېخنىكىسى قوللانغان يېرىم ئاپتوماتېك قۇلۇپلىنىدىغان ئاپتوموبىل، ئەگەر قۇلۇپنى ئاچىمەن دەپ ئاپتوموبىلنىڭ توك يوللىرىدىن چاتاق چىقىرىپ قويسا ئۇ ۋاقتىدا مەسىلىنى يىغىشتۇرماق تېخىمۇ تەس بولىدۇ، ئابلىز قۇلۇپنى ئېچىپ باقسا بولىدۇ ئەمما ئىنتايىن دېققەت قىلسۇن» دەپ جېكىلىدى. مەن ئاتاڭغا بۇ خەۋەرنى يەتكۈزدۈم. ئاتاڭ شۇ كۈنىلا ئاپتوموبىلنىڭ يېنىدىن بىر قەدەممۇ ئايرىلمىدى. تۇرۇپ دېرىزىدىن كېپىكا ئىچىگە قارىسا، تۇرۇپ قولۇپ ئېغىزىنى قولى بىلەن سىلاپ، بىر نەرسىلەرنى ئىزدەۋاتاتتى.
ئەتىسى سەھەردە بىز ئىدارىدە ئاتاڭنىڭ قولىدا پارقىراپ تۇرغان بىر دانە ئاچقۇچنى كۆرۈپ كۆزىمىزگە ئىشەنمەيلا قالدۇق. ئۇ ئاچقۇچنىڭ ئەمدىلا ئىستانوكتا قىرىلىپ، قۇم قەغەز بىلەن سىلىقلانغانلىقى ئاچقۇچ يۈزىدىكى تۆمۈر ئۇۋۇندىلىرىدىن مانا مەن دەپلا بىلىنىپ تۇراتتى. ئاتاڭ ئاچقۇچنى قۇلۇپ ئىغىزىغا كىرگۈزۈپ يېنىك تولغىدى، ئاپتوموبىل ئىشىكى ئىنتايىن سىيلىق ئېچىلدى، ئەتراپتىكىلەر بۇ كارامەتتىن ھەيران قېلىشىپ ئاچقۇچنى قولدىن قولغا ئۆتكۈزۈپ كۆرۈپ، سىيلاپ، تاماقلىرىنى چېكىشىپ تۇرۇشۇپ قالدى. بۇ بىر ئادەتتىكى مىسال دېدى ئاتامنىڭ دوستى ھاياجان بىلەن. ئاتاڭ ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ نۇرغۇن نەرسىلەرنى ياسىدى ھەم رېمونت قىلدى. ئۇنىڭ داچىڭ نېفىتلىكى موزىيىدا ھازىرغىچە ساقلىنىپ كېلىۋاتقان كاچالكا ناسوسىنىڭ ئاپتوماتىك ھېسابلىغۇچ ئەسۋابى (ئەينى چاغدا پاتنېت ھوقۇقىغا ئېرىشكەن) ئاتاڭنىڭ نامىدا ساقلىنىپ كېلىۋاتىدۇ. ئاتاڭ ئۇستا بىر تېخنىك بولۇپلا قالماي، كامالەتكە يەتكەن بىر رەسسام دېسەكمۇ ئارتۇق كەتمەيدۇ. ئاتاڭنىڭ ئەينى ۋاقىتلاردا سىزغان خەرىتىلىرى، ئاپتوموبىل ماتورلىرى ھەم سىخىمىلىرىنى خېلى-خېلى ئادەملەرمۇ سىزالمايتتى. بىر قېتىم ئۇنىڭ ئىدارىمىزنىڭ ئەتراپىدىكى گۈللۈك رېشاتكىسىغا سىزىپ بەرگەن «شەرق شامىلى» ماركىلىق ئاپتوموبىلىنىڭ رەسىمى ھازىرمۇ يادىمدا تۇرۇپتۇ. ئۇ ئاپتوموبىلنى شۇنداق ئەينەن سىزىۋەتتىكى، ئىدارىمىزنىڭ باشلىقلىرى ئاتاڭنى «ئابۇلىزى خاۋ!» دەپ نەچچە كۈن ماختاپ كەتكەنىدى.
شۇنداق، ئاتام ھەقىقەتەن ئۇستا رەسسام ھەم خەتتات ئىدى. ئۇنىڭ ئەينى يىللاردا ئىدارە ئورگانلارنىڭ نەچچە مېتىر ئىگىزلىكتىكى تەشۋىقات تاملىرىغا شوتا قويۇپ، يېڭى يېزىقتا يازغان «ماۋجۇشى ئۈزۈندىلىرى» رىنى مەن ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆرگەن. ئۆيىمىزدىكى كىتاب جاۋىنىدىمۇ نۇرغۇن كىتابلار بولۇپ، ئاتام روسچە يېزىقتىكى كىتابلىرىنى ئايرىم ساقلايدىغان. بەزىدە شۇ كىتابلارنى كۆرۈۋېتىپ كىتاب ئارىسىغا قىستۇرۇپ قويۇلغان ئاتامنىڭ قول سىزمىلىرىنى كۆرۈپ قالاتتىم. ئاتام بىكار ۋاقىتلىرىدا ئاكام ئىككىمىزگە رەسىم سىزغۇزاتتى. بىر قېتىم ئاتامنىڭ ئاكام ئىككىمىزگە بىر ئادەمنىڭ بوغچا كۆتۈرۈپ تۇرغان سۈرىتىنى سىزىپ بېقىڭلار دېگەن گېپى ھېلىمۇ يادىمدا تۇرۇپتۇ. ئاكام ئىككىمىز رەسىمنى سىزىپ بولغاندىن كېيىن ئاتام رەسىملارنى سېلىشتۇرۇپ كۆرۈپ مېنىڭ رەسىمىمدىكى ئادەمنىڭ بوغچىنى كۆتۈرۈپ تۇرغاندىكى ھالىتىنىڭ ناھايىتى تەبىئىي چىققانلىقىنى بولۇپمۇ بوغچىنىڭ مۆرىدىكى كىيىمنى بېسىپ تۇرغاندىكى ئېغىرلىق ھالىتىنىڭ ئىنتايىن جانلىق گەۋدىلەنگەنلىكىنى ماختاپ كەتكەنىدى. دېمەك ئاتام كەسپىي رەسسام بولمىسۇ شۇ دەۋرلەردە رەسساملاردا بولۇشقا تېگىشلىك كەسپىي ئەخلاقنى ئۆز ۋۇجۇدىدا ئاللىقاچان شەكىللەندۈرۈپ بولغانىكەن. خوش، گەرچە بىز ئاتىمىزنىڭ كەسىپىگە ۋارىسلىق قىلىپ، ئۇنى باشقا ئەپچىقالمىغان بولساقمۇ، ئۇنىڭ ھايات ۋاقتىدىكى ئادىمىيلىك قارشى، خىزمەتكە بولغان يۈكسەك مەسئۇلىيەتچانلىقى، ئائىلىگە بولغان ۋاپاردارلىقى، كەسىپكە تۇتقان تەۋرەنمەس پوزىتسىيەسى بىزگە نۇرغۇن ئەمەلىي بىلملەرنى ئۆگەتتى. مەن ئاتامدىن تولىمۇ پەخىرلىنىمەن، دۇئالىرىمدا ئاتامغا ئاللاھتىن جەننەت ئاتا قىلىشىنى بىر ئۆمۈر تىلەيمەن!

2016- يىل 1- ئىيۇن (ئۈرۈمچى)

ئىزگۈ خىياللار

2015-12-24-131227

 

ئىلاۋە:

سىز ئوقۇۋاتقان «ئىزگۈ خىياللار» نامىدىكى مەزكۇر زىيارەت خاتىرىسى مېھرىبان ئانام پەزىلەت راھىدىننىڭ 2013 – يىلى تۈركىيەگە ساياھەتكە چىققاندىن كېيىن يېزىلغان ئەدەبىي ئەسىرى بولۇپ، بىر قەدەر يىرىك، ئىلمىي، ئۆزگىچە بايان شەكلىگە ئىگە بولغان ئەدەبىي ئەسىرى ھېسابلىنىدۇ.

70 ياشتىن ھالقىغان بىر ئانىنىڭ ياشىنىپ قالغىنىغا قارىماي قىممەتلىك ۋاقتىنى، زېھنىنى ئاجىرتىپ بۇنداق زور ھەجىمدىكى زىيارەت خاتىرىسىنى يېزىپ چىقىشى ئەلۋەتتە ئاسانغا چۈشمەيدۇ. شۇ سەۋەپ بىلەن ئانام پەزىلەت راھىدىننىڭ بۇندىن كېيىنكى ئىشلىرىغا ئۇتۇق، تېنىنىڭ سالامەت بولىشىنى ئاللاھتىن تىلەيمەن. (ئەسەر ھەجىمى بىر قەدەر زور، كومپيۇتېردا رەتلەپ تىزىش جەريانىدا بەزى بىر نۇقسانلارنىڭ بولىشى تەبىئى ئەھۋال، ئۇقۇرمەنلەرنىڭ توغرا چۈشۈنىشىنى ئۈمىد قىلىمەن)

ئوغلىڭىز: ئادىلجان ئابلىز

ئىنسان ئۆز ھاياتىدا تۈگىمەيدىغان ئارزۇ ئىستەكلەر بىلەن ياشايدىكەن. مەن ئاشۇ ئىنسانلاردەك ياشىنىپ قالغىنىمغا قارىماي، دوستۇم بىلەن تۈركىيەنى ساياھەت قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىپ قالدىم.

2012– يىلى 6 – نويابىر ئۈرۈمچى ۋاقتى كەچ سائەت 9:00 دا جۇڭگو جەنۇبىي ئاۋاتسىيە شىركىتىنىڭCZ679  نۆۋەتچى ئايروپىلانىغا ئولتۇرۇپ، ئىستانبولغا قاراپ ئۇچۇپ كەتتۇق. دۆلەت ئىچىدە خېلى كۆپ جايلارغا بارغان بولساممۇ، چېگرا ئاتلاپ ساياھەتكە چىقىشىم تۇنجى قېتىم ئىدى. ھاياجان ئىلكىدە دېرىزىدىن تۈن قاراڭغۇلىقىدىكى ئاسمانغا بىرەر نەرسىنى كۆرمەكچى بولۇپ بويلاپ قارايتتىم. بىز قەيەرنىڭ ئاسمىنىدىن ئۆتىۋاتقاندىمىز، بۇلۇتلارنىڭ ئۈستىدە ئۇچتۇقمۇ ياكى ئاستىدا ئۇچتۇقمۇ؟ بۇ خىياللىرىم خۇددى گۈدەك نەۋرەمنىڭ چۈچۈك تىللىرى بىلەن مەندىن سورىغان سوئاللىرىغىلا بەكمۇ ئوخشايتتى!

ئايروپىلان مۇلازىملىرى بىز ئۇچۇپ ئۇزاق ئۆتمەيلا تاماق تارقىتىشنى باشلىۋەتتى. تاماقلار كېچە، شۇنداقلا شىنجاڭدىكى ئۇخلاش ۋاقتىغا توغرا كەلگەچكە ئانچە كۆڭۈللۈك يېيىلمىدى، ئۇنىڭ ئۈستىگە تاماقلارنىڭ تولىسى تاتلىق يېمەكلىكلەر ئىدى. ئاددىيسى گۈرۈچ دۈملىمىسىمۇ ماڭا تاتلىق بىلىندى. دوستۇم ئىككىمىز چاي ئىچىپلا ئولتۇردۇق.

مەن ئايروپىلاندىكى جىمجىتلىققا قاراپ ئولتۇراتتىم، چۈنكى ئايروپىلاندىكى يولۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى ئۇخلاپ كەتكەنىدى. مەن بولسام خۇددى ئۇيقىسىنى تاپالمىغان كىچىك بالىدەك، ئۇياق–بۇياققا قاراپ ھاياجىنىمنى باسالماي ئولتۇراتتىم.

ئالاھىزەل ئارىدىن ئالتە سائەت ئۆتكەندە ياڭراتقۇدىن خەنزۇچە ۋە ئېنگىلىزچە: «ھۆرمەتلىك ئەپەندىلەر، خانىملار دېققەت، يەنە 20 مىنۇتتىن كېيىن ئىستانبولغا يېتىپ بارىمىز، بىزىندىنى چىڭ تاقاڭلار، ئېلىپ يۈرگەن نەرسە – كېرەكلىرىڭلارنى ئۇنتۇپ قالماڭلار!…» دېگەن سۆزنى ئاڭلاش بىلەن تەڭ يولۇچىلارنىڭ بەزىلىرى بويۇنلىرىنى سوزۇشۇپ دېرىزىگە قاراشسا، يەنە بەزىلىرى كۆزلىرىنى ئۇۋۋىلاپ، مىدىرلاپ ئۆز غېمىنى يېيىشكە باشلىدى. ئايروپىلان ئىچى بىردەمدىلا جانلىنىپ كەتتى.

ئايروپىلان تۈركىيە ۋاقتى كەچ سائەت 11:30 دە يەنى توپتوغرا 6:30 سائەت ئۇچقاندىن كېيىن، ئىستانبول ئايرۇپورتىغا سىلىققىنە قوندى.

توۋا، دۇنيا كىچىكلەپ كەتتىمۇ ياكى يوللار قىسقىراپ كەتتىمۇ، يەتتە مىڭ كىلومېتىردىن كۆپرەك مۇساپىنى ھېچقانچە زۇلۇم تارتمايلا تۈگەتتۇق دېسە، دېدىم ئىچىمدە. يۈك تاقىلىرىمىزنى كۆتۈرۈپ ئايرۇپورتتىن چىقساق، ئىستانبول ئاسمىنى بۇلۇتلۇق ئىكەن، تېخى ھېلىراقتىلا يامغۇرمۇ يېغىپتۇ. بىزنى ئالغىلى كەلگەن ئاپتوبۇسمۇ كۈتۈپ تۇرۇپتۇ. ئالدىمىزغا ئىگىز بويلۇق، ئاقسېرىق، يۈزلىرى يۇمۇلاق، قوي كۆزلۈك، مېھرى ئىسسىق 40 ياشلار چامىسىدىكى خۇشخۇي بىر تۇرك يىگىتى بىزنى قارشى ئالغىلى چىقىپتۇ. ئۆمەك ئەزالىرى ئاپتوبۇسقا چىقىپ جايلىشىۋالغاندىن كېيىن:

ــ ئەسسىلامۇئەلەيكۇم، ياخشىمۇ سىلەر! مېنىڭ ئىسىمىم مۇھەممەد ئايدىن، ئۆزۇم تۈرك، خوتۇنۇم ئۇيغۇر، شىنجاڭ تۇرپان ۋىلايىتى سىڭگىمدىن. ئېنىقراق ئېيتسام مەن سىلەرگە كۈيئوغۇل بولىمەن. ئاراڭلاردا تۇرپانلىقلار بارمۇ؟ دەپ سورىدى مۇھەممەد ئايدىن ئەپەندى بىزگە قاراپ.

ــ مەن تۇرپانلىق! دەپ قويدۇم بۇ قىسقىچە تونۇشتۇرۇشتىن كېيىن. ئالدىمىزدا تۇرغان سۆزلىرى يېقىملىق ساياھەت يېتەكچىسىگە قاراپ ھەممىمىز خوش بولۇپ كەتتۇق.

بۇ يىگىت بىزنىڭ تەرجىمانىمىز ھەم ساياھەت يېتەكچىمىز ئىكەن. مېھمانخانىغا كېتىۋاتقاچ ئۇنى – بۇنى سۆزلەپ ماڭدى. بىزگە ئانچە چوڭ بولمىغان كوچىنى كۆرسىتىپ، «مەھمۇد قەشقەرى كوچىسى» دەپ تونۇشتۇردى. بىر ئاز ماڭغاندىن كېيىن Goldhn Hili مېھمانسارىيىغا يېتىپ كەلدۇق. بىز چۈشكەن مېھمانساراي تۆت يۇلتۇز دەرىجىلىك بولۇپ، شارائىتى خېلى بولىدىكەن. بىز ساياھەت يېتەكچىمىزنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن دوستۇم ئىككىمىز بىر ياتاققا ئورۇنلىشىۋالدۇق.

 

ئىستانبولدىكى ساياھىتىمىزنىڭ 1 – كۈنى باشلاندى. ئەتىگەنلىك تاماقتىن كېيىن كۈتۈش زالىدا كېچىچە ياغقان يامغۇردا ھۆل بولۇپ كەتكەن كوچىلارغا قاراپ ئولتۇراتتۇق. ئەتراپىمىزدىكى ھەر خىل چىراي، ھەر خىل كىشىلەر بىزگە ئىللىق تەبەسسۇم بىلەن قارىشاتتى. يېنىمىزدىكى دىۋانلارغا كېلىپ ئولتۇرۇشقان بىر توپ ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ (ئۆزۈم شۇنداق پەرەز قىلدىم) تولىسى دېگۈدەك مېنىڭ نەۋرىلىرىمگە ئوخشايدىكەن. ئۇلارنىڭ كۆزلىرى ماڭىلا تىكىلەتتى. ئاخىرى بىرەيلەن ماڭا قاراپ:

ــ ۋەتەنىنىز نەرەدەدىر؟ دەپ يوغان قوي كۆزلىرىنى ئوينىتىپ تۇرۇپ مەندىن سورىدى.

ــ بەن قاشقاردىن دەپ جاۋاب بەردىم ۋە ئارقىدىنلا ــ سەن تۈركمۇ؟ دەپ سورىۋېدىم، ئۇ، ــ يو، يو! بەن ئەرمەن دېدى. بۇ قىسقىغىنە سۆزلىشىشتىن كېيىن ئۇلار مېنىڭ يېنىمغا يېقىنلاپ كېلىشتى ۋە مەندىن نۇرغۇن سوئاللارنى سوراشتى. مەن ئۆگەنگەن ئىككى – ئۈچ ئېغىز سۆزدىن باشقىسىنى تولۇق چۈشۈنىشكە ئاجىزلىق قىلدىم. ئاخىرىدا 14 – 15 ياشلاردىكى يۇمۇلاق ئاق يۈزلۈك، قىرقىم چاچلىق قىزغا: ــ سەن مېنىڭ تورونۇمغا (نەۋرەمگە) ئوخشايدىكەنسەن دېۋىدىم ھەممىسى كۈلۈشۈپ كەتتى. سۆھبىتىمىز ئىما – ئىشارەت بىلەن راسا قىزىغاندا ئاپتوبۇسىمىز كېلىپ قالدى – دە مەن «ئاللاھا ئىسمارلادىك» (ئاللاھقا ئامانەت) دېگىنىمچە گۈلە، گۈلە! دەپ ئۇلار بىلەن خوشلاشتىم.

ئىستانبولنىڭ ئاسمىنى قاپىقىنى تۈرىۋالغان بولسىمۇ، بىز ناھايىتى روھلۇق قىياپەتتە ئىستانبول ساياھىتىنى باشلىۋەتتۇق.

ئىستانبول شەھىرى ـــ تارىخى ئۇزۇن، قەدىمىي شەھەر بولۇپ، جۇغراپىيىلىك ئورنى مۇرەككەپ، نوپۇسى زىچ، تارىخي يادىكارلىقلىرى كۆپ، ھەر خىل دىن، مەزھەپ، ھەر خىل مىللەتلەر گىرەلىشىپ كەتكەن، ھەر خىل مەدەنىيەت ئۆز – ئارا تەسىرى كۈچلۈك بولغان، بولۇپمۇ ئىككى قىتئەگە دەسسەپ تۇرىدىغان ئالاھىدە بىر قەدىمىي شەھەر. بۇ يەرنى دېڭىز، دېڭىز بوغۇزلىرى، دېڭىز قولتۇقلىرى ئوراپ تۇرىدۇ.

بۇرۇن بۇ شەھەر شەرقىي رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ پايتەختى بولغان، پايتەختى ۋىنزانىتىيە دەپ ئاتىلاتتى. ئىستانبولمۇ ئىمپراتۇر كونستانتنىنىڭ نامى بىلەن كونسىستانتىپول دەپ ئاتالغان. بۇ شەھەر ئۈچ بۆلەككە بۆلۈنگەن. ئىككى بۆلىكى ياۋروپادا، ئۈچىنچى بۆلىكى ئاسىيادا، بۇ ئۈچ بۆلەكنىڭ ئارلىقىنى  سۇ ئايرىپ تۇرىدۇ. بۇ ئۈچ قۇرۇقلۇققا ئايرىلىدىغان شەھەرنىڭ ئارىسىنى شەرقىي شىمالدا فوسفۇر بوغۇزى، جەنۇبتا مەرمەر دېڭىزى ياكى دەردەنىل دېڭىزى، غەربىي شىمالدا قەرنىزھەپ بوغۇزى ئايرىپ تۇرىدۇ.

فوسفۇر دېڭىزى شىمالدا ئىستانبولدىن قارا دېڭىزغا 27 كلومېتىر سوزۇلۇپ، شىمالدىكى قارا دېڭىز بىلەن جەنۇبتىكى دەردەنىل دېڭىزىنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ.

ساياھەت ئۆمىگىمىز نويابىرنىڭ باشلىرىدا ساياھەت قىلىش پۇرسىتىگە مۇيەسسەر بولغان بولساقمۇ، يازنىڭ ياپيېشىل گۈزەل مەنزىرىسى تېخى تۈگىمىگەن ئىدى. يىڭنە يوپۇرماقلىق ئۆسۈملۈكلەر ئائىلىسىگە تەۋە بولغان قاراغاي، ئارچا، چىنار  دەرەخلىرى ئۇنىڭدىن باشقا مەن تونىمايدىغان  خىلمۇ – خىل دەرەخلەردىن تەركىپ تاپقان بوستانلىقلار يامغۇر سۈيىدە  پاك– پاكىز يۇيۇلۇپ پارقىراپ، ناھايىتى كۆركەم تەبىئەت مەنزىرسىنى پەيدا قىلغانىدى.

ئىستانبول كوچىلىرى، رەستىلىرى قەدىمقى كوچىلار بولغاچقىمىكىن ئانچە كەڭ دېگىلى بولمايتتى. ئىستانبولنىڭ ئۆگزىسى دەپ ئاتىلىدىغان ئىگىزلىكتىن شەھەر قىياپىتىگە قارايدىغان بولسىڭىز ــ سان – ساناقسىز ئىمارەتلەر، قەۋەتلىك ئىگىز –ئىگىز بىنالار، كوچىلار، رەستىلەر، ئاۋات بازارلار خۇددى بىر – بىرى بىلەن تۇتاشتۇرۇپ قۇرۇلغاندەك كۆرىنىدۇ. ئىمارەتلەرنىڭ ئىگىز –پەسلىكى كىشىگە پەلەمپەيسىمان تۇيغۇ بېرىپ، قەۋەتسىز ئۆيلەردىن ئىگىز ئىمارەتلەرگە پەلەمپەيلەر بىلەن ئۆرلەپ چىققاندەكلا كۆرىنىدۇ. كۆرىنىپ تۇرغان بوستانلىقلار ئاشۇ ئىمارەتلەرنىڭ ئۈستىلىرىدە ئۆسكەندەك، خۇددى كىچىك بالىلارنىڭ ئويۇنچۇقلىرىنى تىزىپ، ئارىلىرىغا دەل –دەرەخلەرنى سانچىپ قويغاندەكلا كۆرىنىدۇ.

بىز پىلان بويىچە تۈركىيە تارىخىدا ئالتە ئەسىر ھۆكۈم سۈرگەن ئوسمانلى سۇلتانلىقىنىڭ خانسارىيىغا يېتىپ كەلدۇق. بۇ يادىكارلىقنىڭ قاتمۇ –قات ھەيۋەتلىك دەرۋازىلىرى بولۇپ، ئوردا قورۇسىنىڭ تاملىرى ئاساسەن تاشتىن قوپۇرىلغان، يول، خانىلار ئارىسىدىكى ئايۋان – سارايلارنىڭ ئالدىلىرىغا مەرمەر تاشلار ياتقۇزىلغان ئىدى. چوڭ دەرۋازىدىن كىرگەن چېغىمىزدا بىر تەرەپتە چوقچىيىپ تۇرغان ئىگىز مۇنارلار، پىشايۋانلار، خلمۇ – خىل نەقىشلەر، گۈل نۇسخىلىرى چۈشۈرۈلگەن تۆۋرۈكلەر، تورۇسلاردىكى خەرە، ۋاسىجوپلارغا چۈشۈرۈلگەن گۈل نۇسخىلىرى كۆزنى چاقنىتىپ تۇرىدۇ. پىشايۋانلارنىڭ ھەشەمەتلىك كۆرۈنۈشلىرى دىيارىمىز قەشقەردىكى ئايۋان – سارايلارنى ئەسلىتەتتى. سارايدىكى چوڭ – كىچىك خانىلاردا ساقلانغان بۇيۇملار ئاساسەن ئەينەك ساندۇقچىلار ئىچىدە ساقلانغان بولۇپ، ناھايىتى مۇكەممەل تۇرۇپتۇ. سۇلتانلار تۇرىدىغان خانىلار، ۋەزىر – ۋۇزرالار ئىش بېجىرىدىغان، كېڭەش ئۆتكۈزىدىغان ئۆيلەرنىمۇ سىرتتىن كۆردۇق. ھەتتا پۇل (تىللا) قويىدىغان جايلاردىن تارتىپ، مۇلازىملار تۇرىدىغان خانىلار، ھەرەمخانىلارغىچە ئىنتايىن مۇكەممەل ساقلانغان بولۇپ، ئەينى زاماندا ئىشلىتىلگەن سۇ يوللىرى، نان پىشۇرىدىغان جايلار ھەتتا جازا ئىجرا قىلىنىدىغان قاراڭغۇ ئۆي، زىندانلارمۇ بار ئىكەن.

بىز يەنىمۇ ئىچكىرىلەپ ماڭغاندىن كېيىن، «بابو سائادەت» دەپ ئاتىلىدىغان بىر سارايغا كىردۇق. بۇ ساراينىڭ دەرۋازىسى ئالدىدا پەيغەمبىرىمىز «توغ» تىككەن جاي دەپ ئاتىلىدىغان مۇقەددەس جاي بار ئىكەن. ئۆز زامانىسىدا شاھ – سۇلتانلار بۇ ئورۇننى مۇقەددەس بىلىپ، تەختلىرىنى مۇشۇ جاينىڭ ئالدىغا قويۇپ ئولتۇرۇپ، شاھانە ئىشلارنى قىلىدىكەنتۇق. سۇلتانلىقنىڭ ھەر قانداق بىر مۇھىم مەرىكە مۇراسىملىرىنى يەنى: ھەربىيلەرگە مائاش تارقىتىش، تارتۇقلاش، مەنسەپ بېرىش، ئۇلارنى جەڭلەرگە ئۇزۇتۇش قاتارلىق پائالىيەتلىرى مۇشۇ يەردە ئۆتكۈزىلىدىكەن.

تۇغ تىكىلگەن جاينىڭ تارىخى ئارقا كۆرۈنىشلىرىنى يازما خاتىرىلەردىن ئىزدەپ تاپالمىدىم. بۇ ساراينىڭ ئىچىگە قويۇلغان يادىكارلىقلار ئاز ئەمەس ئىكەن. پەقەت كۆرگەنلىرىمنىڭ ئىنتايىن ئاز بىر قىسمىنىلا  خاتىرىلىيەلىدىم.

تۈركلەر 1510 – يىللىرى مىسىردا «مامۇق»  دۆلىتىنى قۇرغان دەۋرلەردە ئۆتكەن پادىشاھلار مىسىردىن تۆۋەندىكى بىر قانچە تۈرلۈك تەۋەرۇك يالدامىلارنى ئىستانبولغا ئېلىپ كېلىپ خان سارىيىدا ئەتىۋارلاپ ساقلىغان.

 

پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ يالدامىلىرى:

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاياغ ئىزى؛

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ساقىلى؛

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ چىشى؛

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇپرىقى

(بۇ تۇپراق قۇتا ئىچىدە ساقلاقلىق بولۇپ، قۇتا ئېچىلسا خۇشپۇراق چاچارمىش)

پەيغەمبىرلەرنىڭ يالدامىلىرى:

داۋۇت ئەلەيھىسسالامنىڭ قېلىچى؛

ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ قازىنى؛

يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامنىڭ سەللىسى؛

ھەجەرۇلئەسۋەت (جەننەتتىن چۈشكەن تاش)؛

يەھيا ئەلەيھىسسالامنىڭ قۇلى؛

ساھابىلەرنىڭ ئۈچ دانە قېلىچى؛

تۆت خەلپىنىڭ ئىشلەتكەن قېلىچلىرى؛

مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ھاسسىسى؛

 

خان ساراينىڭ ئىچىدە كۆرگەنلىرىم ئىنتايىن كۆپ بولسىمۇ، ۋاقىتنىڭ قىسلىقى، ساياھەتچىلەرنىڭ كۆپلىكى تۈپەيلى بەزى بىر ئىنچىكە ھالقىلارنى خاتىرلەپ مېڭىشقا پۇرسەت بولمىدى.

چۈشلۈك تاماق ۋاقتىدا بىز كۆك مەسجىد يەنى سۇلتان ئەھمەد جامئەسى ئەتراپىدىكى كىچىكىرەك بىر ئاشپۇزۇلغا كىردۇق. ئاشپۇزۇل گەرچە بەك چوڭ بولمىسىمۇ، كۈتكۈچىلەرنىڭ قىزغىن مۇلازىمىتى، مۇھىتىنىڭ پاكىزلىقى خېرىدارلاغا  ئارام – بەخش ئەتسە، شىرەدىكى ئاپئاق داستىخان، داستىخان ئۈستىگە تىزىلغان چىنە، ئارا، پىچاق، قوشۇقلار پارقىراپ كۆزنى چاقنىتىپ، ئاشپۇزۇلنى خۇددى يۇلتۇزلۇق مېھمانسارايلارنىڭ تېز تاماقخانىسىغا ئوخشىتىپ قويغانىدى.

تامىقىمىز كەلتۈرۈلدى، بىر چىنىدىن ئۇماچ، قوتۇرماچ، كاللەك يېسىۋېلەك، شوخلا،تەرخەمەكلەر بىلەن ئىشلەنگەن خام توغرامچىلار، شىرەنىڭ بىر چېتىگە زەيتۇن يېغى، تۇز يەنە بىر تال لىمونمۇ بار…ھەي، ھەي! بۇ تاماقلارنى ئۈرۈمچىدىكى ئىنچىكە تارتىلغان لەغمەن ياكى ھور چىقىپ تۇرغان پولو، پېتىر مانتا، كاۋاپلارغا قانداقمۇ تەڭ قىلغىلى بولىدۇ دېيىشىپ پىچىرلىشىپ كەتتۇق ھەممىمىز.

غىزالىنىپ بولۇپ تۇرىشىمىزغا، ناماز دېگەرگە توۋلانغان ئەزاننىڭ ياڭراق ئاۋازى قۇلۇقىمىزنىڭ تۈۋىدىلا ئاڭلاندى. كوچىلاردا كىشىلەر مەسجىدكە قاراپ يۈگۈرمەكتە ئىدى. بىزمۇ ئاشپۇزۇلدىن چىقىپ، يېتەكچىمىز ئايدىن ئەپەندىنىڭ يول باشلىشى بىلەن كۆك مەسجىدكە كىردۇق. مەسجىدنىڭ تاھارەت ئېلىش ئۆيلىرى ئەر – ئاياللارغا ئايرىم – ئايرىم راسلانغان ھەم تاھارەت ئېلىشقا قولايلىق، ئازادە،  لايىھىلەنگەن بولۇپ، تاھارەت ئېلىش ئۆيلىرى غەيرىي پۇراقتىن قەتئىي خالىي ئىكەن. ئاياغلىرىمىزنى خالتىلارغا سېلىپ مەسجىدكە كىردۇق. ناماز ئوقۇش ئۆيى ئايالللار ئۈچۈن ئايرىم راسلانغان بولۇپ، پاكار ـ پاكار ياغاچ تاغاق توسۇقلار بىلەن ئايرىۋېتىلگەنىكەن. مەسجىدنىڭ ئىمامى 40 ياشلار چامىسىدىكى تەندۇرۇس، قامەتلىك، ئاۋازى سۈزۈك ھەم دانە – دانە سۆزلەيدىغان كىشى بولۇپ، ناماز ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، قۇرئاندىن «سۈرەكەھىپ» نى قىرائەت قىلىپ بەردى.

نامازدىن يانغاندىن كېيىن يېتەكچىمىز ئايدىن ئەپەندى بىزگە كۆك مەسجىدنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى. بۇ مەسجىد ئەسلىدە ئاياسوفيا چىركاۋىغا تەقلىد قىلىپ ياسالغان بولۇپ، سۇلتان ئەھمەد جامئەسى دەپمۇ ئاتىلىدىكەن. ئايا سوفيا چىركاۋى ئالتە مۇنارلىق، ئالتە گۈمبەزلىك ئىدى. شۇڭا، سۇلتان ئەھمەد جامىئەسىنى شۇ زاماننىڭ مىمارچى ئۇستىلىرى كۆك خىشتىن ئالتە مۇنارلىق، ئالتە گۈمبەزلىك قىلىپ ياسىغان. تاشقى كۆرۈنىشى چىركاۋغا ئوخشاپ قالسىمۇ، مەسجىدنىڭ ئىچى – سىرتى ھەم تام – تورۇسلىرىدا ھەيكەل ياكى رەسىملەر يوق بولۇپ، پەقەت قۇرئان كېرىمدىن ئېلىنغان ئايەت – سۈرىلەر ھۆسنخەت شەكلىدە يېزىلغانىكەن. مەسجىدنىڭ گۈمبەز، مۇنار تورۇسلىرىدىكى پەنجىرە، رۇجەك، تۈنۈكلىرىدىن كۈن نۇرى تولۇق چۈشۈپ تۇرغاچقا، مەسجىد ئىچى خىلمۇ – خىل رەڭلەردە جۇلالىنىپ، ئۆزگىچە مەنزىرىنى پەيدا قىلىدىكەن. مىمارچى ئۇستىلار پەنجىرە تۈنۈكلىرىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلىشىنى گىئومېتىرىيىلىك، ئىلمىي نۇجۇم ئۇسۇللىرى بويىچە ھېسابلاپ لايىھىلەپ چىققان بولۇپ، ھەر ۋاقىت تەبىئىي كۈن نۇرىدا يورۇق چۈشۈپ تۇرىدىكەن. گۈمبەز، مۇنار، پەنجىرە تۈنۈكلىرىنىڭ ئۆمۈچۈك تورى بولۇپ كېتىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن تۆگە قۇشى تۇخۇمىنىڭ ئېقى بىلەن سىرلاپ چىققان دەپ چۈشەندۈردى.

بىز ئايدىن ئەپەندىمدىن، «مەسجىد بەك چوڭ ئىكەن، تازىلىق ئىشلىرى قانداق ئېلىپ بېرىلىدۇ؟» دەپ سورىدۇق.

ــ بۇ مەسجىدنىڭ مەخسۇس تازىلىق خادىملىرى، باشقۇرغۇچىلىرى بار. ئەمما خالىس تازىلىق قىلغۇچىلارنىڭ ھەر كۈنى دېگۈدەك ئايىغى ئۈزۈلمەيدۇ. ئۆزلىرىگە ھەقىقىي ساۋاب ئىزدىگۈچىلەر مەسجىدنىڭ تام – تورۇسلىرى، مۇنار – گۈمبەزلىرى ۋە ئىشىك – پەنجىرىلىرىنى تازىلاپ تۇرىدۇ. ھەر دائىم  پاكىز، ھاۋاسى ساپ تۇرۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ دەپ چۈشەندۈردى. مەسجىد ئىچىگە سېلىنغان ئوتقاچتەك گىلەملەرنىڭ تېخى يېڭىلا سېلىنغانلىقىنى كۆرگەن چېغىڭىزدىلا ئىشنىڭ تېگىگە يەتكىلى بولىدۇ. كىرىپ – چىقىۋاتقان ئادەملەرنىڭ كۆپلىكى بۇ مەسجىدنىڭ ھاۋاسىغا تەسىر يەتكۈزۈش ئۇياقتا تۇرسۇن ئەكسىچە، خۇشپاراق تۇرىدىكەن. ئايدىن ئەپەندىنىڭ سۆزلىرىنى ئاڭلاپ، ئەمەلىي ئەھۋالغا قايىل بولماي تۇرالمىدۇق.

بىز كۆك مەسجىدتىن چىقىپ ساياھىتىمىزنى داۋاملاشتۇردۇق. كوچىلاردا سىم – سىم يامغۇر يېغىپ تۇرغانغا پەرۋا قىلماي كوچىدا يۈرگەن ئادەملەر توپى، چوڭ – كىچىك ئاپتوموبىللار ئۇياقتىن – بۇياققا ئۆتۈشۈپ مىغىلدايتتى.

مەن ساياھەت ئورنىدا ئۇنى –بۇنى كۆرۇپ، ئۆمىكىمىزدىكى ئەزالىرىمىزدىن قانداق ئايرىلىپ قالغىنىمنىمۇ تۇيماي قاپتىمەن. ئالدىمغا قارىساملا تونۇش كىشىلەر، ئارقىسىدىن ئەگىشىپ ماڭسام گەپلىرىنىڭ بەزىسى ئىنتايىن تونۇش، بەزىسى ناتونۇش ئىدى. كوچىدا ئۇزۇن پەلتۇلارنى كىيىۋالغان، چىرايلىق ياغلىقلارنى ئارتىۋالغان ئاياللار توپىنى كۆرسەملا ئارقىسىدىن مېڭىۋېرىپتىمەن. لېكىن ئۇلارنىڭ بىزنىڭ ئۇيغۇر خانىم –قىزلىرىمىز بولۇشى ناتايىنلىقىنى ئەسلا ئويلىماپتىمەن.

شۇنداق قىلىپ ئۆزۈممۇ سەل جىددىيلىشىپ قالدىم، ئەتراپقا تازا سىنچىلاپ قارىسام ئۆمىكىمىزدىكى بېشىغا ئاق شاپاق دوپپا كېيىپ يۈرۈيدىغان ئابدۇلئەزىز ھاجىمنى كۆرۈپ قالدىم ۋە بايامقى ئەنسىز، جىددىيلىشىشلەر تېنىمدىن بىراقلا كۆتۈرۈلدى. نېمىلا دېگەن بىلەن بۇ يەر مېنىڭ يۇرتۇم ئەمەستە!

 

ئىستانبولدا مېھماندارچىلىق

 

بىر كۈنلۈك پائالىيىتىمىز تۈگەپ مېھمانساراي ئالدىغا كەلسەك دوستۇمنىڭ تۇغقىنى بىزنى ساقلاپ تۇرۇپتۇ. ئۇلار بىزنى ئۆيىگە تەكلىپ قىلىپ، ئالاھىدە ئالدىمىزغا چىقىپتىكەنتۇق. ئۇلار مېنىمۇ بىللە بېرىپ كېلىشكە تەكلىپ قىلىپ تۇرىۋالدى. مەن سەل تارتىنىپ تۇراتتىم، يەنە بىر تەرەپتىن ئىچىمدە، تۈركىيەگە كەلگەن تۇرۇقلۇق ئىستانبوللۇقلارنىڭ تۇرىۋاتقان ئۆيلىرىنى كۆرۈپ كەتمىسەم بولماس دەپمۇ ئويلىدىم. مەن دوستۇمنىڭ ۋە ئۇنىڭ تۇغقانلىرىنىڭ زورلىشى، ئۆمىكىمىزدىكىلەرنىڭ سالا قىلىشلىرى بىلەن بىرگە بېرىشقا ماقۇل بولدۇم.

ساھىپخان 45 ياشلارغا كىرىپ قالغان ئوچۇق مىجەزلىك، خۇش چىراي جۇۋان ئىكەن. ۋەتەندىن ئايرىلىپ تۈركىيىگە كەلگىلى 10 يىلدىن ئېشىپتۇ. گۈلباھار ئىسىملىك بۇ جۇۋان دادىسىنىڭ سودا ئىشلىرىدىن قالغان قەرز ئىگىلىرىنى ئىزدەپ تۈركىيەگە بىر قانچە قېتىم كېلىپ – كېتىش جەريانىدا نۇرغۇن جەۋرى – جاپالارنى تارتىپ، ئەڭ ئاخىرىدا تاموژنىدا ئىشلەيدىغان بىر تۈرۈك يىگىتى بىلەن تونۇشۇپ، توي قىلىپ بەختلىك ئۆتۈۋېتىپتۇ. ئېرى بۇرۇنقى ئايالى بىلەن ئاجىرىشىپ كەتكەن بولۇپ، بۇ جۇۋاننى ياقتۇرۇپ قېلىپ توي قىلغانىكەن. بۇ ئايالنىڭ ئىككى قىزى بار بولۇپ. ھازىرقى ئېرى ئۇلارنى ئىنتايىن ياخشى كۆرىدىكەن.

بىز ئۇلار ھەيدەپ كەلگەن «مىرسېدس» ماركىلىق پىكابىغا ئولتۇرۇپ، ماڭغاچ سۆزىمىزنى داۋاملاشتۇردۇق. بۇ ئايالنىڭ ئېرى تاموژنا باشلىقى ئىكەن. پاراڭ داۋامىدا بىز بىلەن بىرگە كەلگەن ساياھەت كوپىراتىپىدا ئىشلەيدىغان ئاتۇشلۇق ھاجى سەمەت گەپ قىستۇرۇپ:

ــ گۈلباھار ئاچامغا لاتارىيە بېلىتىدىن ئامەت چىققاندەكلا كەلگەن ئامەتتە بۇ! دېۋىدى، گۇلباھار قاقاھلاپ كۈلۈپ كەتتى.

ــ راست دەيسىز ئۇكام، ماڭا ھەقىقەتەن لاتارىيە بېلىتىدىن ئامەت چىقتى، ئەڭ خوش بولىدىغىنىم، ئېرىم دىيانەتلىك، ماڭا ئىشىنىدۇ. ئائىلەمنىڭ پۈتۈن ئىقتىسادى مېنىڭ قولۇمدا. بۇرۇنقى خوتۇنىدىن تۇغۇلغان ئوغلىمۇ ئۆيىمىزگە دائىم دېگۈدەك كېلىپ – كېتىپ تۇرىدۇ. ئېرىمنىڭ تۇغقانلىرى بىلەنمۇ چىقىشىپ ئۆتىمەن. ئېرىم قىزلىرىمنى نېمە دەيدۇ دېمەمسىلەر، «گۈلباھار، بۇ قىزلارنى ئاللاھ ماڭا ئىنئام قىلغان ھەم ئاللاھنىڭ بىزگە قىلغان ئەڭ چوڭ ئىلتىپاتى» دەيدۇ.

شۇكرى ئەلھەمدۇلىللا، قىزلىرىمنىڭ چوڭى 20 ياش، كىچىكى 18 ياشقا كىردى. قىزلىرىم مېنىڭ ۋە ئېرىمنىڭ يۈزىنى يورۇق قىلىپ، چوڭى ئىستانبول ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تىببىي پەنلەر فاكولتېتىدا، كىچىكى دورىگەرلىك كەسپىدە ئوقىۋاتىدۇ.

گۈلباھارنىڭ بەختىيار كۈلكىسى، مەمنۇنلۇققا چۆمۈلگەن سۆزلىرى بىزنى ھاياجانغا سالدى.

بىز ئۇزاق ماڭمايلا ئايرۇپورتقا يېقىن بولغان، «ئاتاكەنت» يېڭى رايونىدىكى ئاۋروپا مەھەللىسىگە كەلدۇق. ئىگىز – ئىگىز قەد كۆتۈرۈپ تۇرغان بۇ رايون يىراقتىنلا ياپ – يېشىل چىملىق، مەرمەر تاشلىق يوللار، سۇ ئۈزۈش كۆللىرى، ھەر خىل شەكىلدىكى چېنىقىش ئەسلىھەلىرى بىلەن كۆزگە ئالاھىدە چېلىقىپ تۇرىدىكەن. بۇ يەردە تۇرىدىغان كىشىلەرنىڭ گۈزەللىك قارشى، تۇرمۇش ئۇسۇلى، تەپەككۇرى بىزگە زادىلا ئوخشىمايدىكەن. كۈن نۇرىنىڭ ئۆيلەرگە تولۇق چۈشۈشىنى كۆزدە تۇتۇپ، بىنا ئارلىقلىرىنى كەڭ ھەم يىراق، ئازادە قويىدىكەن. ھەر بىر بىنانىڭ ئالدى ياكى يان تەرىپىگە، ئۈستى يېپىق ئاپتوموبىل قويۇش مەيدانلىرى ياسالغان بولۇپ، ناۋادا سىز ئۆي سېتىۋالماقچى بولسىڭىز بۇ ئاپتوموبىل توختىتىش ئورۇنلىرىنى سىزگە سوۋغات سۈپىتىدە بېرىدىكەن. بىنالارنىڭ ئارقىسى ياكى ئالدى تەرەپكە چوڭلار ۋە بالىلار ئۈچۈن سۇ ئۈزۈش كۆللىرىمۇ ياسالغانكەن. ئومۇمەن ئېيتقاندا ئۇلار زېمىندىن تولۇق پايدىلىنىدىغان بولۇپ، ئالقانچىلىك يەرنىمۇ ئىسراپ قىلماي، ئاھالىلەرنىڭ پايدىلىنىشى، قولايلىقى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرىدىكەن. بىزدە زېمىن دېگەن كەڭ، كۆپ قەۋەتلىك بىنالار خۇددى ئورمان تىكىلگەندەك ئارلىقى ئىنتايىن يېقىن، ھەتتا بەزى بىنالار بىر – بىرىنىڭ دېرىزىلىرىنى كۈن نۇرىدىن توسىۋالىدۇ. يول – يوللاردىكى «بۇ يەرگە ئاپتوموبىل توختاتسىڭىز جەرىمانە قويۇلىدۇ، ئۇ يەرگە توختاتسىڭىز نومۇرىڭىز يىرتىلىدۇ» دېگەندەك ئاگاھلاندۇرۇش تاختىلىرىدىكى ئۈندەش بەلگىلىرى سىزنى جىددىيلەشتۈرۈپ قويىدۇ.

گۈلباھار بىزنى بىر بىنانىڭ 9 – قەۋەتىگە باشلاپ چىقتى. لېفىتتىن چىقىپ كەڭلىكى 2 -3 مېتىر ، ئۇزۇنلىقى 10 نېچچە مېتىر كېلىدىغان ئۇزۇن كارىدورغا قارايدىغان بولساق، كارىدور يورۇق ھەم ئازادە بولۇپ، زال ئىچىدە كىچىككىنە بىرەر تال سەرەڭگە چاغلىق ئەخلەتنىمۇ كۆرەلمەيدىكەنسىز. زالغا ئىككى لېفىت ئورنىتىلغانىكەن. لېفىتنىڭ بىرى مەخسۇس مېيىپلەر ۋە جىددىي ئەھۋاللارغا ئاتاپ ئورنىتىلغانكەن. ئۆيگە كىرگىنىڭىزدە كەڭلىكى بىر يېرىم مېتىر كىلىدىغان ئۇزۇنچاق زال بولۇپ، سول تەرەپتە ئاشخانا. ئاشخانىدا ئىگىز ھەم چوڭ قوش ئىشىكلىك توڭلاتقۇ، تۆت كۆزلۈك گاز ئوچاق، دوخۇپكا، كۈن نۇرى چۈشۈپ تۇرىدىغان ئازادە بالكونلار… زالدىن مېڭىپ سول تەرەپكە قارىسىڭىز، توت چاسا ئاددىي – ساددا بېزەلگەن مېھمانخانا ئۆيى بار ئىكەن. ئۆيدىكى تاملار ئاساسەن ئىشكاپلار بىلەن بېزەلگەن بولۇپ، جىمى ئۆي – بىسات، كىيىم – كېچەكلەر پۈتۈنلەي ئىشكاپلارغا سەرەمجانلاشتۇرۇلغاندىكىن ئۆيلەر رەتلىك ھەم پاكىز كۆرىنىدىكەن. زالدىن ئۇدۇلغا قاراپ ماڭسىڭىز 12 – 10 كۋادىرات مېتىر كېلىدىغان ياتاق ئۆيلەر بار ئىكەن. ئاشخانا، مېھمانخانا، ياتاقخانىلارنىڭ دېرىزىلىرى بىردەك بىنا ئارقىسىدىكى چوڭ –كىچىك كۆللەرگە قارايدىكەن. مەن يامغۇر بولسىمۇ تۈن قاراڭغۇسىدا كۆزۈمنى ئۈزمەي، ئاشخانا دېرىزىسىدىن كۆلدىكى فونتانلارغا قاراپ تاماشا قىلدىم.

ئۇزاق ئۆتمەي گۈلباھار بىر چىنىدىن ئاتۇش ئۈگرىسى كەلتۈردى. ھەم بىزنى دەپ ئالاھىدە دوخۇپكا سامسىسىمۇ پىشۇرۇپتۇ.بىز تاماقنى مەززە بىلەن يىدۇق.

ئادەم ھاياتىنى قايسى تەرىققىدە ئۆتكۈزىمەن دېسە شۇنداق ئۆتكۈزىدىكەن. بىزدەك كىچىك ھەم تارچۇق ئۆيلەردىمۇ ئۆتۈۋەرگىلى بولىدىكەن. تۈركىيىلكلەرگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، يېڭى ئاھالە ئولتۇراق رايونلىرىدىن ئۆي سېتىۋالىدىغانلار ھەم 2 – 3 تىن داڭلىق ماركىلىق پىكاپلىرى بارلار ئاساسەن ئوتتۇرا ھال سەۋىيىدىكى ئائىلىلىكلەر تىپىگە كىرىدىكەن.

تۈركىيە ۋاقتى كېچە سائەت 10 دىن دىن ئاشقاندا گۈلباھار بىزنى ئەتىكى ساياھىتىمىزگە تەسىر يەتكۈزمەسلىك ئۈچۈن مېھمانخانىمىزغا ئاپىرىپ قويدى ھەمدە ساياھەت ئاخىرلىشىپ ئىستانبولغا قايتىپ كەلگەندە بىزنى چوقۇم ئىستانبول سودا-  سارايلىرىنى ئايلاندۇرۇپ كېلىشكە ۋەدە بەردى.

 

ئەنقەرىگە سەپەر

ئەنقەرە ـــ تۈركىيە جۇمھىرىيىتىنىڭ پەيتەختى بولۇپ، 1 – دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىلگىرى يەنى شەرقىي رىم ئىپىرىيسى دەۋرىدە بىر كىچىك يېزا ئىدى. سۇلتانىلىق ھۆكۈم سۈرگەن دەۋرلەردىمۇ راۋاجلانمىغان. 1 – دۇنيا ئۇرۇشى پارتىلغاندىن كېيىن، بولۇپمۇ تۈرك ئاتىسى مۇستاپا كامال باشچىلىغىدىكى ئىنقىلاب ئوتى تۇتاشقاندىن باشلاپ، راۋاجلىنىشقا باشلىغان.

بىز ئىستانبولدىن چىقىۋاتقان چېغىمىزدا يەتەكچىمىز ئايدىن ئەپەندى چۈشەندۈرۈشنى باشلىۋەتتى.

بىزنىڭ بۇ قېتىمقى سەپىرىمىز 2500 كىلومېتىرغا سوزىلىدۇ. ھازىر بىز ئىستانبولدىن چىقىپ كېتىش ئالدىدا تۇرىۋاتىمىز. بىز كۆرىۋاتقان ئاۋۇ سېپىللار مۇكەممەل ساقلانغان تاغ ئىزنالىرى بولۇپ، بۇ يەرنى ھەقىقىي ئىستانبول دېيىشكە بولىدۇ. نەچچە ئەسىردىن بۇيان سانسىزلىغان ئۇرۇشلارنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بۇ سېپىللار تارىخنىڭ گۇۋاھچىسى، 1453 – يىللىرى قېزىلغان ئۇزۇنلىقى 21 مېتىر، چوڭقۇرلىقى 18 مېتىر، كەڭلىكى ئىككى مېتىر كېلىدىغان خەندەكلەرمۇ ھازىرغىچە ساقلانماقتا. سېپىل بويلاپ خىلىچ قولتۇقى تەرەپكە قاراپ يۈرۈپ كەتتۇق. تۈركىيىدە ھەر قەدەمدە دېگۈدەك ئۇچراپ تۇرىدىغان ھەيۋەتلىك، گۈمبەزلىك مەسجىدلەر بولۇپ، بۇلارنىڭ 700 دىن كۆپىرەكى 1 – دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىلگىرى ياسالغان. بۈگۈنكى كۈنلەردە يېڭىدىن سېلىنىۋاتقان مەسجىدلەرنىڭ سانى بىزگە نەمالۇم – دەپ تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى.

ئالدىمىزدا كۆرۈنۈپ تۇرغان ئاسما كۆۋرۈك، دېڭىزنىڭ ئىككى قىرغىقىنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان كۆۋرۈك بولۇپ، 1973 – يىلى فىرانسىيىلىكلەر تەرىپىدىن ياسالغان بۇ كۆۋرۈك 1453 – يىلى رىم ئىمپىرىيىسى ۋە ئىستانبولنى بويسۇندۇرغان فاتىخ سۇلتان مۇھەممەد نامى بىلەن ئاتالغان. سۇلتان مۇھەممەد دۇنيادا ئۆزىنى تەڭداشسىز كۈچلۈك ھەم قۇدرەتلىك ھېسابلايدىغان رىم ئەسكەرلىرىنىڭ «پۈتكۈل دۇنيادىكى تۈركلەر يوقالسۇن، دىنسىزلارنى قىرىپ تاشلايلى، كاتولىك دىندىن باشقا دىنلار يوقالسۇن!» دەپ ھەيۋە بىلەن باشلىغان بىر قانچە قېتىملىق ئۇرۇشلىرىغا ئەجەللىك زەربە بېرىپ، ئۇلارنى يەر بىلەن يەكسان قىلىپ، ئىستانبولنى قولغا ئېلىپ بۈيۈك ئوسمانلى ئىمپىرىيىسىنى قۇرغانىدى.

ئىككىنچى ئاسما كۆۋرۈكنى 1988 – يىلى ياپونىيىلىكلەر ياسىغان، ئۈچىنچى ئاسما كۆۋرۈك ياسىلىش ئالدىدا تۇرېۋېتىپتۇ. مانا بىز ھازىر ياۋروپا قىتئەسىدىن ئاسىيا قىتئەسىگە ئۆتتۇق.

بىز ئەزەلدىن چوڭ قۇرۇقلۇقتىكى دېڭىز – ئوكيانلاردىن يىراق زېمىندا ياشاپ كەلگەنلىمىز ئۈچۈن بۇنداق قىتئەلەر ئارىسىدا يۈرمەك تولىمۇ چوڭ ئىش ھېسابلىناتتى. شۇڭا، كۆز ئالدىمدا چېكى يوق دېڭىز تۇرغاچقىمىكىن كۆزنى يۇمۇپ – ئاچقۇچىلا ئىككى قىتئەدە تاماشا قىلغىنىمدىن  ئىنتايىن  ھاياجانلاندىم.

تۈركىيىنىڭ ھازىرقى دۆلەت ئورگانلىرى جايلاشقان پايتەخت ئەنقەرە بىلەن ئىستانبول ئارىسغا ساكارىيا، دورجە، بولو ۋىلايەتلىرىدىن ئىبارەت ئۈچ ۋىلايەت جايلاشقان. تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىدە 81 بىر ۋىلايەت بار ئىكەن. لېكىن بۇ ۋىلايەتلەر ۋەتىنىمىز شىنجاڭدىكى ۋىلايەتلەرنىڭ يەر كۆلىمىدىن خېلىلا كىچىك بولىدىكەن. يول بويلىرىدىكى ئېتىزلىقلار، ئاپلىسېن ئورمانلىقلىرى، تاغ – ئېدىرلاردا ئۆستۈرۈلگەن زەيتۇنلار، ئۈزۈمزارلىق، ئانار ھەم ئەنجۈرلىكلەر پۈتكۈل زېمىننى قاپلاپ كەتكەندەك چەكسىز كۆرۈنەتتى. يول ياقىلىرى، تاغ ئېتەكلىرىگە سېلىنغان ئۆيلەر ئاپئاق ئاقلانغان بولۇپ، ئۆگزىلىرى تامامەن قىزىل كاھىشتىن ياسالغانىكەن. مەن يول بويى ئىككى چەتكە قاراپ – قاراپ تويمايتتىم. ئۆز دىيارىمدا ئۇزۇندىن – ئۇزۇنغا سوزۇلغان يوللار كۆز ئالدىمغا بىر –بىرلەپ كېلىشكە باشلىدى. يول بويىدىكى تاشلاندۇق ئۆيلەر، ئىسلىشىپ كەتكەن ئاشپۇزۇللار، ھېلىلا ئۆرۈلۈپ كەتكۈدەك بولوپ قالغان قىڭغىر – قىيسىق قوتانلار، قىغ دۆۋىلىرى ۋە ياۋا ئوت – چۆپلەر… … ئەجىبا بىز بۇ يەردە ئۇنداق ئۆيلەرنى زادىلا ئۇچراتمىدۇق. ئەتراپقا توختىماي نەزەر سېلىۋاتىمەن. ئىنساننىڭ ھۇزۇرلىنىشمۇ ھەر خىل بولىدىكىن، مەن يول بويىدىكى ھەممىلا نەرسىگە قىزىقىپ، ھۇزۇر ئېلىپ كېتىۋاتاتتىم. مۇشۇ تاپتا قەلەملىرىم ئۆزۈمگە بويسۇنماي، كۆرگەنلىرىمنى تەسۋىرلەشكە تولۇمۇ ئاجىزلىق قىلۋاتىمەن. شۇنداقتىمۇ تىرىشىپ – تىرمىشىپ خاتىرە قالدۇرۇشنى داۋاملاشتۇردۇم.

يېتەكچىمىز ئايدىن ئەپەندى ئۇزۇن سەپەرنىڭ جىمجىتلىقىنى بۇزۇپ:

ــ بۈگۈن مېنىڭ ھەر قايسىڭلار بىلەن سەپەرگە چىققانلىقىمنىڭ 3 – كۈنى، ئۆز ئارا تونۇشۇۋالغان بولساق، قانداق دەيسىلەر؟ – دېدى.

ھەممىمىز بىردەك قوشۇلدۇق. دوستۇم ئىككىمىز يېتەكچىنىڭ ئارقىسىدىلا ئولتۇرغاچقا نۆۋەت باشتا ماڭا كەلدى. مەن سەل جىددىيلىشىپ ئۆزۈمنى بىر قۇر تونۇشتۇرۇپ ئۆتتۈم. ئۆمەك ئەزالىرىمىزمۇ كەينى –كەينىدىن ئۆزلىرىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى. ساياھەت ئۆمىكىمىز ئىچىدە دوستۇم ئىككىمىز باشقىلارغا قارىغاندا ياشتا چوڭ ئىكەنمىز. ئارىمىزدا تىجارەتچى، بانكا خادىمى، دۆلەت مەمۇرلىرى، ئىنژىنېر، ئادەتتىكى خىزمەتچى خادىملار، شېرىن ئاي ئۆتكۈزۈشكە چىققان قىز –يىگىتلەر بولۇپ، ئۆمەك باشلىقى، يېتەكچى، شوپۇر بولۇپ 15 نەپەر ئادەم بار ئىدۇق.

ئۈرۈمچىدىن  ساياھەتكە چىققان 65 ياشلار چامىسىدىكى ھاجى خېنىم ئاق پىششماق، غۇنچە بوي، سۆزمەن، خۇشخۇي، ھەر بىر ئېغىز سۆزىدە ماقال – تەمسىللەر تەييار تۇرىدىغان قىزىقچى ئايال بولۇپ، ھەممىمىز بىلەن تېزلا چىقىشىپ كەتتى. ھاجى خېنىمنىڭ يېنىدا بىر قىزى بولۇپ، ئۇ چوكانمۇ ئوچۇق مېجەزلىك، زىلۋا بويلۇق بولۇپ، بانكىدا خىزمەت قىلىدىكەن. بۇ قىز ھە دېسىلا ئانىسىنىڭ ساددا ھەم كۆڭۈلچەكلىكى سەۋەبىدىن ئەنسىرەپ، باشقىلارغا ئوڭايلا ئالدىنىپ قالماسلىقىنى پات – پات  ئەسكەرتىپ قىزىقچىلىق قىلاتتى.

69 ــ  68 ياشلاردىكى يەنە بىر ئايال بولسا كېلىنى بىلەن غۇلجىدىن ساياھەتكە چىققان بولۇپ، بويلىرى ئىگىز، بۇغداي ئۆڭ، سەل – پەل سېمىزىرەك ئەمما ئۇششاق سۆزلۈكىرەك ئىكەن. كېلىنىمۇ 40 – 38 ياشلادىكى زىلۋا بويلۇق چىرايلىققىنە جۇۋان بولۇپ، ئانىسىغا ئوخشاشلا يول بويى نېمىدىندۇر غۇدۇراپ نارازى بولۇپلا يۈرەتتى. ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك ئىلى خەلقى چاي خۇمار خەلق، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمىشىدا ئەتكەن چاي كەم بولسا بولمايدىغان ئىستېمال ئادىتىگە ئايلانغان. غۇلجىلىقلارنىڭ بىر كۈن ئەتكەن چاي ئىچمىسە بېشى ئاغرىپ،  كەيپىياتى ناچارلىشىدىغان ئەھۋاللارنى بىزمۇ كۆپ ئاڭلىغانىدۇق. شۇڭا بىزمۇ ئۇلارنىڭ بۇنداق غۇدۇراشلىرىغا سەپەرنىڭ يېمەك – ئىچمەكلىرى بىۋاسىتە سەۋەپ بولغاندۇ دەپ چۈشەندۇق.

ئارىمىزدا قارامايدىن چىققان 59 -58 ياشلار چامىسىدىكى رەئوپ ئىسىملىك بويتاق بىرىمۇ بار ئىدى، ئۇ ئادەم ناھايىتى كەم سۆز، سىلىق – سىپايە، ئېھتىياتچان بولۇپ، رەتلىك كىيىنىپ، ئاقارغان چاچلىرىنى كەينىگە تاراپ يۈرۈيدىكەن. ساياھەت جەريانىدا بۇ كىشى دوستۇم ئىككىمىزنى بىر قانچە قېتىم رەسىمگىمۇ تارتىپ قويدى.

ئۆمەك ئەزالىرىمىز ئىچىدە ئالاھىدە كۆزگە چېلىقىپ تۇرىدىغان قەشقەردىن چىققان 50 ياشلارنىڭ قارىسىنى ئالغان ئىككى نەپەر ھاجىم بولۇپ، بىرىنىڭ ئىسىمى مۇھەممەد تۇرسۇن ھاجىم ئىكەن. ئۇ ئادەم  پاكىز كىيىنىپ يۈرىدىغان، بەستى ئىگىز، قاڭشارلىق، ئاقيۈزلۈك، گەپ-سۆزى جايىدا، تىجارەت قىلىپ باي بولغان، مەككە –مەدىنىلەرگە بېرىپ ھەج –تاۋاپ قىلىپ كەلگەن، ھازىر  قەشقەردە تىجارەت قىلىدىغان كىشى ئىكەن، يەنە بىرىنىڭ ئىسىمى ئابدۇلئەزىز ھاجىم بولۇپ، ئوتتۇرا بوي، يۈزلىرى ياپىلاقىراق، كۆزلىرى پولتىيىپ چىققان، تىجارەت قىلىپ بارمىغان يېرى، قىلمىغان سودىسى قالمىغان، باداڭ قورساقلىق كىشى ئىكەن، ھازىر قول ئىلكىدە 40 -45 ئادەم ئىشلەيدىغان مۇقىم شىركىتى بار ئىكەن. مەن بۇ ھاجىمنىڭ تومپىيىپ چىققان قورساقلىرىغا قاراپ، قورساققا بەكمۇ ئامراقلىقىنى ھېس قىلدىم. لېكىن بۇ ئادەمنىڭ تۇرقىدىن مۇلايىم، چىقىشقاق، تىرىشچانلىقى كۆرۈنۈپ تۇرىدىكەن.

ئۆزىمىزنى تونۇشتۇرۇش داۋامىدا بەزىلەر نەچچە كۈن ئېغىزغا چىققۇدەك بىر لوقما گۆش يېيەلمىگەنلىكى توغرىسىدا گۆش دەۋاسى قىلسا، يەنە بەزىلىرى چايغا قانماي بېشى ئاغرىۋاتقانلىق توغرىسىدا كوتۇلداشقا باشلىدى. دېمىسىمۇ بىز گۆشتىن ئايرىلساق ياشىيالمايدىغان ئىنسانلاركەنمىز دەپ ئويلىدىم ئىچىمدە.

شۇنداق قىلىپ بىر –بىرىمىزنى ئۆز –ئارا تونۇشتۇرۇشمۇ ئاياقلاشتى، بىر نەچچە سەپەرداشلىرىمىز مېنى ئاخىرىدا سۆز قىلىپ بېرىشقا تەكلىپ قىلدى.

مەن ئۇلارنىڭ تەلىپى بويىچە سۆزلەشكە باشلىدىم:

ــ ھۆرمەتلىك قېرىنداشلار، مەن سىلەرگە نېمە توغۇرلۇق سۆزلەپ بەرسەم بولار؟ – دەپ سوئال نەزىرى بىلەن كۆپچىلىككە قارىدىم. كۆپچىلىك مېنىڭ نېمىلا توغۇرلۇق سۆزلىسەم بولىدىغانلىقىنى ئېيتتى. دېمىسىمۇ تېخى تونۇشقىلى ئۈچ كۈن بولغان سەپەرداشلارغا نېمە توغۇرلۇق سۆزلىشىمنى ئويلاپ قالدىم. شۇنداقتىمۇ ئۆزۈمنى سەل رۇسلىۋېلىپ سۆزۈمنى باشلىدىم:

ــ مېنىڭ چەتئەل تۇپرىقىغا تۇنجى قېتىم قەدەم قويۇشۇم. چەت ئەل توغرىسىدا بىلىدىغانلىرىم كۆپ ئەمەس. سەپەرداشلىرىم، قېرىنداشلىرىم، بالىلىرىم! سىلەر بىلەن ھەمسەپەر بولغۇنىمدىن ئىنتايىن خوشالمەن. مەن سىلەرگە ئۆزۈم ئوقىغان كىتابلار، تۈركىيە ھەققىدە كۆرگەن ماتېرىياللىرىمدىن بىلگەنلىرىمنى ھەم ھېس قىلغانلىرىمنى قىسقىچە سۆزلەپ بېرەي. تۈركىيەدە ياۋروپا ئەللىرىنىڭ تەسىرى كۈچلۈك. نۇرغۇن جەھەتلەردە بىز بىلەن پەرقلىنىدۇ. گەرچە بىز ئەدەب – قائىيدە، يۈرۈش – تۇرۇش جەھەتتە قەدىمىي ھەم مەدەنىيەتلىك، قائىيدە – يوسۇنلۇق مىللەت ھېسابلانساقمۇ، ئەمما بىزدە ئەسىرلەرنىڭ ئۆتىشى بىلەن مەدەنىيەتتە ئاز –تولا چېكىنىشلەر بولغان، بىز بۇنى توغرا چۈشىنىشىمىز كېرەك.

بۈگۈن بىز جۇغراپىيىلىك ئورنى، دۆلەت تۈزىمى، تارىخي ئارقا كۆرۈنىشى بىز تۇرىۋاتقان ۋەتەنگە تۈپتىن ئوخشىمايدىغان بىر تۇپراققا كەلدۇق. بىز گەرچە ئۆز خىراجىتىمىز بىلەن بۇ قېتىمقى ساياھەتكە چىققان بولساقمۇ، ئالدى بىلەن مىللىتىمىزگە، ئاندىن ۋەتىنىمىزگە ۋەكىل بولۇش سۈپىتىدە كەلدۇق. بىز بۇ زېمىندا قانداق تەسىراتلارنى قالدۇرۇشىمىز كېرەك؟

بىزنىڭ ھەر بىر ئېغىز سۆزىمىز، ھەرىكىتىمىز ئۆزىمىزگىلا ئەمەس بەلكى ۋەتەنگە، مىللىتىمىزگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ھەممىمىز گەپ – سۆز، ئىش –ھەرىكەتتە ئەدەبلىك، مەدەنىي بولساق دېگەن ئۈمىدتىمەن.

بۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ ئۆرپ – ئادىتى بويىچە ئالغاندا، ئاشخانا، مەسجىد، ساياھەت نۇقتىلىرى قاتارلىق ئاممىۋىي سورۇنلاردا يۇقۇرى ئاۋازدا سۆزلەش، كۈلۈش، ئەدەبسىزلىك ھەم مەدەنىيەتسىزلىك قىلمىش ھېسابلىنىدىكەن. تارىخي يازمىلاردا خاتىرىلىنىشىچە «ئۇيغۇر مىللىتى ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ بۆشۈكى» دەپ يېزىلغانىكەن. ھەتتا ھازىرمۇ تۈركىيەنىڭ مەدەنىي – مائارىپ ساھەلىرىدە «ئۇيغۇر» ئاتالغۇسىنى «مەدەنىيەت» ئاتالغۇسى ئورنىدا قوللىنىپ كەلمەكتە. شۇنىڭ ئۈچۈن كۆپچىلىكنى ئاممىۋىي سورۇنلارغا بارغاندا، ئەخلاقلىق – مەدەنىي بولۇشقا دېققەت قىلساق دېمەكچىمەن.

يەنە بىر ئەسكەرتىدىغىنىم، بىز بۇ يەرگە پەقەت 12 كۈنلۈك ساياھەت ئۈچۈن كەلدۇق. بۇ يەردىكى تائاملارنىڭ تۈرلىرى كۆپ بولسىمۇ، كۈندىلىك تاماقلىرىمىزدا ئانچە – مۇنچە توخۇ ۋە بېلىق گۆشىدىن باشقا گۆشلەر يوق دېيەرلىك بولاۋاتىدۇ. قېنىپ –قېنىپ ئىچىدىغان قاراچاي، ئەتكەن چايلارمۇ يوق دېيەرلىك. بۇگۈن ئەنقەرەدە بولساق ئەتە كونيادا، ئۆگۈنى يەنە بىر شەھەردە قونىدىغان گەپ. ئۇنداقتا غۇدىرىساق ئىش پۈتەمدۇ؟ مېنىڭچە بۇنداق ئوزۇقلىنىش ئەلۋەتتە ئىلمىي ئاساسقا ئىگە. ئەسلى بىز بۇ قېتىم بىزنى ساياھەت قىلدۇرغان شىركەتكە رەھمىتىمىزنى ئېيتساق توغرا بولىدۇ. چۈنكى، ئۇلار سىز ۋە بىزنى 12 كۈن بولسىمۇ يەڭگىل، ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى يېمەكلىكلەر بىلەن ئورۇقلىنىش پۇرسىتىگە ئىگە قىلدى ئەمەسمۇ؟

بىز يىلدا 30 كۈن  روزا تۇتىمىزغۇ؟ روزى تۇتۇشنىڭ ئىلمىي ئاساسى يوقمۇ؟ ئەلۋەتتە ئىسلام دىنى يوسۇنى جەھەتتە ياكى پەننىي جەھەتلەردە بولسۇن، روزا تۇتۇشنى ئىلمىي ئاساسقا ئىگە دېيىشكە بولىدۇ. دېمەكچىمەنكى 10 نەچچە كۈنلۈك ساياھەت دېگەن كۆزنى يۇمۇپ – ئاچقىچە ئۆتۈپ كېتىدۇ. ئەڭ مۇھىمى بىزدىكى مۇشۇ 10 نەچچە كۈنلۈك ساياھەت داۋامىدا دائىم گۆش ھەزىم قىلىشتەك ئېغىر يۈكنى زېممىسىگە ئالغان ئاشقازان – ئۈچەيلىرىمىز «ھۆرلۈككە» چىقىپ قالىدۇ ئەمەسمۇ؟ بۇ پۇرسەنتنى غەنىيمەت بىلەيلى! يەنە نەچچە كۈندىن كېيىن ۋەتەنگە قايتساق پولۇ، پېتىرمانتا، كاۋاپ، لەغمەن، چۆچۈرىلەر ئالدىمىزغا دوقمۇش – دوقمۇشتىن چىقىپ، مېزىلىك پۇرىقى بىلەن بىزنى قارشى ئالىدۇ ئەمەسمۇ؟

بۇ گەپلەرنى ئاڭلاپ ھەممەيلەن باشلىرىنى لىڭشىتىپ قاقاھلاپ كۈلۈشتى…

ئەڭ ئاخىرىدا تەكىتلەيدىغىنىم، ھەر قانداق بىر مىللەت ئۆزىنى –ئۆزى چۈشۈنىشى، ئۆز تارىخنى، يىلتىزىدىن بىلىشى كېرەك. بىز كۆرۈۋاتقان تارىخىي خاتىرىلەردە تۈركىي تىلىدا سۆزلىشىدىغان تۈركىي مىللەتلىرىنىڭ تارىخ ئىزنالىرى يوق ئەمەس. تۈركلەر بىز ئۇيغۇرلارنى نېمە ئۈچۈن «ئاتا تۈرك» دېيىشىدۇ؟ «ۋاي، بىزنى چوڭ كۆرۈدىكەن» دەپلا قويغىنىمىزدىن كۆرە ساياھەت نۇقتىلىرىنىڭ چۈشەندۈرۈلىشىنى كۆڭۈل قويۇپ ئاڭلاپ، بۇ گەپنىڭ تېگى – تەكتىنى بىلۋالساق يامىنى يوققۇ؟ ئەلۋەتتە ھەممىمىز ساياھەتكە چىققانكەنمىز بىرەر بىلىمگە ئىگە بولىشىمىز، باشقا ئەللەردە ياشاۋاتقان تۈركلەرنىڭ تازىلىق، يېمەك – ئىچمەك، يۈرۈش – تۇرۇش جەھەتتىكى ئارتۇقچىلىقىنى، ياخشى ئادەتلىرىنى ۋەتىنىمىزگە، يۇرتىمىزغا، مىللىتىمىزگە سوۋغات سۈپىتىدە ئالغاچ كېتىشىمىز كېرەك دەپ ئويلايمەن. بولۇپمۇ ئارىمىزدىكى ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا تەلىم ئالغان ياش ئەۋلادلارغا بۇ تەكلىپنى بېرىمەن. ئەسلىدە كونىلارنىڭ سۆزى بويىچە ئېيتساق ھەر بىر كىشى ئۆزىنىڭ يەتتە ئاتىسىنى بىلىشى، ئۆز ئەۋلادلىرىغا يېزىپ قالدۇرۇشى كېرەك دېيىلىدىكەن. ھازىر بىزدىكى كىشىلەر ئەڭ كۆپ بولغاندا تۆت ئاتىسىنى دەپ بېرەلەيدۇ. ياشلار بىزدىن كۆپ ئوقىغان، كەلگۈسى ئەۋلادلارغا بىرەر خاتىرە قالدۇرۇش مەسىلىسىنى ئويلىشىپ كۆرسەڭلار دەيمەن.

ئاخىرىدا سەپەرداشلىرىمنىڭ ساياھىتىنىڭ كۆڭۈللۈك، تېنىنىڭ سالامەت، خاتىرجەم بولىشىنى چىن دىلىمدىن ئۈمىد قىلىمەن، رەھمەت سىلەرگە!

ھەر كۈنى ناشتىغا چىققان چېغىمىزدا، دوستۇم ئىككىمىزدىن ھەممە كىشى بولۇپمۇ ھېلىقى ئىككى ھاجىم ئالاھىدە ھال –ئەھۋال سوراپ تۇرىشىدىغان، ئاپتۇبۇسقا چىققاندا، چۈشكەندە چامادانلىرىمىزنى كۆتۈرۈپ ياردەملىشىدىغان بولدى. ھەر قانداق بىر ئەقىل ئىگىسىدە بىرەر كىچىككىنە ياردەملەردە مىننەتدارلىق تۇيغۇسى بولماي قالمايدىكەن. شوپۇرىمىز تۈرك يىگىتى تەيپۇل بىزگە ئالاھىدە غەمخورلۇق قىلىپ، چامادان، سومكىلىرىمىزنى كۆتۈرۈپ ئاپتوبۇسقا ئەپچىقىپ بېرىپلا قالماي، ئاپتوبۇسقا چىقىپ – چۈشكەن چاغلىرىمىزدا بىزنى يۆلەپ، قوللىرىمىزنى تارتىپ قويىدىغان، «گۇنايدىن»، «ناسلسن» سۆزلىرىنى ئاغزىدىن چۈشۈرمەيدىغان بولدى. ئارىمىزدىكى ياش قىز – يىگىتلەرمۇ خاتىرە دەپتەرلىرىنى چىقىرىپ، ساياھەت داۋامىدا كۆرگەن مۇھىم –مۇھىم جاي ناملىرى، موزىيلاردىن كۆرگەن – ئاڭلىغانلىرىنى سوراپ  يۈرۈپ خاتىرىلەيدىغان بولدى. مانا بۇ ــ ئۆز يىلتىزىنى، تارىخىنى بىلىشكە ئىنتىلگەنلىكنىڭ ئالامىتى!

ئۆمىكىمىزدىكى ئۈرۈمچىدىن شېرىنئاي ئۆتكۈزۈشكە چىققان ئىبراھىمجان بىلەن مەرھابا ھاياتىدىكى ھەقىقىي يېڭى باشلىنىشقا قەدەم قويۇپتۇ. مانا بۇ زاماننىڭ تەرەققىياتىنى، يەنى مىللىتىمىزنىڭ ساياھەت ئېڭىدا يېپيېڭى بىر ئۆزگۈرۈش پەيدا بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىزنىڭ ياش ۋاقىتلىرىمىزدا چەت ئەللەرگە چىقىپ شېرىنئاي ئۆتكۈزۈش دېگەن ئاتالغۇنى تۇرمۇشىمىزدىن تېپىش ئۇياقتا تۇرسۇن، ھەتتا چۈشۈمىزدىمۇ كۆرمەيتتۇق. قاتناشنىڭ قولايسىزلىقىدىن تۇغقان يوقلاشقىمۇ چارىسىز قالاتتۇق. تويلارنى بەزىدە ۋېلىسپىتلىك كۆچۈرسەك، بەزىدە داپ، دۇتتارلارنى چېلىپ قىزلارنى پىيادە كۆچۈرەتتۇق. بۇ بىر جۈپلەرگە قاراپ ھەممىمىز زوقلاندۇق. ئۇلارنىڭ شېرىن ئايلىرى كىشىنىڭ ھەۋىسىنى كەلتۈرگۈدەك شېرىن ئۆتمەكتە ئىدى. يىگىتمۇ ئېغىر – بېسىق، ئوچۇق چىراي، نامازخان بالا بولۇپ، ئۈرۈمچى سايباغ رايونلۇق دىنىي ئىشلار ئىدارىسىدە خىزمەت قىلىدىكەن. يېڭى كېلىنچەك مەرھابامۇ ئالىي مەلۇماتلىق بولۇپ، دۆلەت مەمۇرى ئىكەن. ساياھەت داۋامىدا بۇ بىر جۈپلەر ئۈن –تۈنسىز مېڭىشاتتى. ئۇلار بىر – بىرىنىڭ كۆزلىرىگە قاراپلا مۇددىئالىرىنى بىلىۋالامدىكىن، ئىشقىلىپ ھەر قانداق ئىشلاردا ئاۋاز چىقىرىپ سۆزلەشكىنىنى ئاڭلىمايتتۇق. ئىنتايىن كەم سۆز، ئىشلىرى جايىدا، داۋراڭ سالمايلا يۈرىشىدىكەن. ساياھىتىمىزنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى يېقىنلاشقانسېرى ھەممىمىز ئۇرۇق – تۇغقانلاردەك بولۇشۇپ كەتتۇق. شېرىنئاي ئۆتكۈزۈشكە كەلگەن كېلىنچەكنىڭ ساياھەت داۋامىدا سېزىكى تۇتۇپ قېلىپ، ئاچچىق –چۈچۈك سۇيۇقئاش ئىچكۈسى كېلىپ قاپتۇ. دوستۇم ئىككىمىز «سېزىك» سۆزىنى ئاڭلاپ، قارامايدىن كەلگەن رەئوپ ئەپەندىنىڭ ئېلىۋالغان تەييار چۆپلىرىنى سوراپ كېلىنچەككە بەردۇق. چۈنكى «سېزىككە زۆرۈر بولسا ئۆز ئېتىنى كېسىپ بەرسىمۇ بولىدۇ» دېگەن گەپ بار ئەمەسمۇ؟!… مەرھابامۇ بۇ ئىشلاردىن قەۋەتلا خوش بولۇپ كەتتى.

يۇقۇرىدا ئاتاپ ئۆتكەن ئىككى ھاجىم تونۇشۇپ بولغاندىن كېيىن ئۆمەك ئەزالىرىمىزنىڭ ھەممىسىنى بىر ئۆتەڭدە «ئادانا كاۋىپى» بىلەن ئالاھىدە مېھمان قىلدى. «سېخى جەننىتى» دېگەن مانا مۇشۇ! پۇل تاپقان سودىگەرلەر سەپەر ئۈستىدىكى ساياھەتچىلەرنىڭ كۆڭۈللىرىنىمۇ چاي بېرىپ ئېلىۋېلىشقا ئۈلگىردى. نېمىلا دېگەن بىلەن يۇرت كېزىپ كۆپنى كۆرگەن كىشىلەر – دە!

ئارىمىزدا ئۈرۈمچىدىن كەلگەن 37 -38 ياشلاردىكى چاققان بىر چوكاننىڭ ئېرىدىن ئاجىرىشىپ كەتكەنلىكىنى، ھازىر تۇل ئۆتىۋاتقانلىقىنى ئاڭلىغانىدۇق. ئۆمىكىمىزدىكى ئەرلەرنىڭ ئارىسىدا ھېلىقى بويتاق ئەركىشى بىلەن بۇ تۇل چوكاننى بىر –بىرىگە سايە قىلىش گەپلىرىمۇ بوپتۇ. سەپەر جەريانىدا بۇ ئىككەيلەنگە خېلى ئوچۇق چاقچاقلار چىقىشقا باشلىدى. بەزىلەر «ساياھىتىمىز خاسىيەتلىك بولسۇن، بۇ ئىككىسىنىڭ تويىنى مۇشۇ يەردىلا قىلىۋېتەيلى» دېيىشكەنلەرمۇ بولدى. چۈنكى ئوتتۇردا بولۇنغان چاقچاقلارغا بۇ «قىزچاق» زادىلا قارشىلىق بىلدۈرمەي كۈلۈپلا ئولتۇراتتى. كۆپچىلىككە بۇ «توي» ۋۇجۇدقا چىقىدىغاندەكلا بىلىنىۋاتاتتى. بويتاق ئەركىشى بۇ چوكاندىن 20 ياش چوڭ بولسىمۇ كۆپچىلىكنىڭ چاقچاقلىرىدىن، «قىزچاق» نىڭ پوزىتسىيىسىدىن سەل – پەل ئۈمىدلىنىپمۇ قالغانىدى. شۇڭلاشقا ئۇ كۆپچىلىكنىڭ ئالدىدىلا: «مەن بۇ قىز ئۈچۈن بارلىقىمنى بېغىشلايمەن، بۇ قىزنى بىر ئۆمۈر بەختىلىك قىلىمەن» دەپ يۈرەك سۆزىنى ئېيتتى ھەم ھەر ۋاقىت خىزمىتىدە بولۇشقا تەييار ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.

يولنىڭ ئۇزۇنلىقى بارغانچە زېكىشلىك بىلىنىپ كېتىۋاتاتتى. يول بويى دېمىگەن يۇمۇرلىرىمىزمۇ قالمىدى. ئايدىن ئەپەندىمۇ ساياھەت يېتەكچىلىكى قىلىش جەريانىدا كۆرگەن ۋە ئاڭلىغان قىزىقارلىق ئىشلىرىنىمۇ سۆزلەپ بەردى.

بىر چاغدا ئاپتوبۇسنىڭ ياڭراتقۇسىدىن ھوشور قارىنىڭ ياڭراق ھەم مۇڭلۇق خەلق ناخشىلىرى ياڭراشقا باشلىدى. ئەسلىدە ئايدىن ئەپەندىمۇ ھوشور قارى ناخشىلىرىنىڭ مەستانىسى ئىكەن. ئايدىن ئەپەندى يولنىڭ ئۇزۇنلۇقىنى بىلگەچكە، ناخشا پلاستىنكىلىرىنى ئېلىپ تولۇق تەييارلىق بىلەن يولغان چىققانىكەن. ئۇ ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرچە ناخشىلارغا ئىنتايىن ئامراقلىقىنى ھەم سۆيۈپ ئاڭلايدىغانلىقىنى، ئىستانبولدىكى دوست– بۇرادەرلىرىنىڭ يىغىلىش قىلغان چاغلىرىدا ئۆزىنى ئۇيغۇرچە ناخشا ئېيتىپ بېرىشكە ۋە ئۇيغۇرچە سۆزلەپ بېرىشكە تەكلىپ قىلىپ تۇرىۋالىدىغانلىقىنى، بەزىدە ساۋاقداشلىرىنىڭ «سېنىڭ ئۇيغۇر دوستلىرىڭ بەك كۆپكەن، بىزگىمۇ تونۇشتۇرۇپ قويغىن» دېيىشىپ كېتىدىغانلىقىنى بىزگە پەخرلەنگەن ھالدا سۆزلەپ بەردى.

بىز ئايدىن ئەپەندىمنىڭ يۇقۇرىدا ئېيتقان سۆزلىرىنى ئاڭلاپ، ئۇنى ھوشور قارىنىڭ ناخشىلىرىنىدىن ئېيتىپ بېرىشكە تەكلىپ قىلدۇق.

ئايدىن ئەپەندى تەكلىپىزگە ئانچە تۈزۈت قىلىپ ئولتۇرمايلا قوشۇلدى- دە ئۆزىنىڭ بوم ھەم يېقىملىق ئاۋازى بىلەن قويۇق ئۇيغۇر خەلق ناخشىسى تەلەپپۇزىدا، ناخشا ئېيتىشنى باشلىۋەتتى. كۆپچىلىك ئايدىن ئەپەندىمنىڭ ناخشىسىنى ئاڭلاپ بىردەك چاۋاك چېلىشىپ، ئۇنىڭغا ئاپىرىن ئوقۇشتۇق.

تىلنىڭ يېقىنلىقى كىشىنى تېخىمۇ يېقىملىق كۆرسىتەمدۇ قانداق، كەيپىياتىمىز بىراقلا كۆتۈرۈلدى. ئارىمىزدىكى بىر – ئىككى جۇۋانمۇ ئۆزلىرى ياخشى كۆرىدىغان ناخشىلىرىنى ئېيتىشتى. بەزىلەر ھوشور قارىنىڭ ناخشىلىرىدىكى ئاتۇش پەدىلىرىگە تەڭكەش قىلىپ ئۇسسۇل ئويناشتى.

بىر كۈن يول يۈرۈپ تۈركىيە جۇمھىرىيىتىنىڭ پايتەختى ئەنقەرەگە قاش قارايغان چاغدا يېتىپ كەلدۇق. نېمىلا دېگەن بىلەن «يول ئازابى، گۆر ئازابى» دېگەندەك ياشىنىپ قالغىنمىز چېنىپلا قالدى. ئەزالىرىمىزنىڭ بەزىلىرى سىم – سىم يېغىۋاتقان يامغۇرغا قارىماي، ئەنقەرە كېچىلىك بازىرىنى ئايلىنىش ئۈچۈن تەرەپ – تەرەپكە جەرەندەك چېپىشىپ كەتتى. دوستۇم ئىككىمىز سەپەر ھاردۇقى يەتتى بولغاي تامىقىمىزنى يەپلا ئاندا – مۇندا تازىلىقىمىزنى قىلىپ يېتىۋالدۇق.

تۈن نىسپى بولغاندا دېمىم سىقىلىپ، نەپەسلىنىشىم قېيىنلىشىپ كەتتى. دېرىزىنى ئاچاي دەپ بارسام ئاچىدىغان يېرىنى تاپالمىدىم، ياتاق تار كېلىۋاتاتتى. زالغا چىقىپ باقتىم، زالدىمۇ دېرىزە كۆرۈنمەيتتى. ئەمدى قانداق قىلغۇلۇق؟ ئاخىرى دوستۇم بۇخەلچەممۇ ئويغىنىپ كەتتى. دۈپدۈگۈلەك دېرىزىنىڭ ئاچىدىغان تۇتقۇچى يان تەرەپتىكەن. دېرىزىنى ئېچىپ سالقىن ھاۋانى قانغۇچە سۈمۈرۈپ ئازىراق ئوڭشىلىپ قالدىم. ئەتىسى بۇ ئەھۋالنى يېتەكچىمىز ئاڭلاپ: «يېگەن يېمەكلىكلەردە گەپ بارمۇ – يە؟» دېۋىدى، مەن ئۈچ كۈندىن بېرى 2 – 3 خىل زەيتۇندىن  5 – 6 تالدىن يەپ كېلىۋاتقىنىمنى دېيىشىمگە، «بولماپتۇ، زەيتۇن دېگەننى بەش تالدىن ئارتۇق يېيىشكە بولمايدۇ!» دەپ چۈشەندۈردى. شۇنىڭدىن كېيىن زەيتۇن (چىلانغان ئىكەن) نى زادىلا يېمەس بولدۇم.

ئەنقەرە ــ ئەسلىدە رىم ئېمپىرىيىسى دەۋرىدە كىچىك بىر يېزا ئىدى، 1 – دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن يەنى 1915 – يىلدىن باشلاپ تەرەققىي قىلىشقا باشلىغان. ئوسمان ئېمپىرىيىسى نەچچە ئەسىر ھۆكۈم سۈرگەن ئىستانبولدا ئىنقىلاپ قىلىش مۇشكىل بولغانلىقتىن، سۇلتانلىقنىڭ كۆزىدىن يىراق تۇرۇش، دىنىي مەزھەپلەر، گۇرۇھلار ئارىسىدىكى ئۆچمەنلىك، ئۆز – ئارا ئىشەنمەسلىك يامراپ كەتكەن جەمئىيەتتىن يىراق تۇرۇش ئۈچۈن  مۇستاپا كامال مىللىي مۇستەقىللىق ئىنقىلابىنى قوزغاپ، ئەنگىلىيە باشچىلىقىدىكى جاھانگىرلارنىڭ تۈركىيىنى بۆلۈشىۋېلىش قار نىيىتىنى بىتچىت قىلىش ئۈچۈن ئىستانبولنى ۋاقىتچە تاشلاپ چىقىپ، ئىنقىلابنى باشقا رايونلاردا يالقۇنجىتىپ، خەلقنى تەشكىللەپ قوزغىغان ھەم ئۇلارغا رەھبەرلىك قىلغان، ئاخىرىدا ئەنقەرەنى پايتەخت قىلىپ تاللىغان.

ئەتىسى ناشتىدىن كېيىن يەنە يولغا چىقتۇق. ئەنقەرە كوچىلىرىدا كېتىپ بارىمىز، يېتەكچىمىز ئايدىن ئەپەندى بىزگە ئاپتوبۇستا كېتىۋېتىپلا: «ئاۋۇ كۆرۈنۈپ تۇرغان ھۆكۈمەت بىناسى، ئوڭ يېنىمىزدىكى مەركىزى مەيدان، بۇ مەيداندا دائىم دېگۈدەك ھەر خىل تەبرىكلەش پائالىيەتلىرى، خاتىرە كۈنلىرى ئۆتكۈزۈلۈپ تۇرىلىدۇ» دەپ چۈشەندۈرۈپلا قويدى. بىزنىڭمۇ تەپسىلىي كۆرۈپ چىقىشىمىزغا ئىمكانىيەت بولمىدى.

ــ ئايدىن ئەپەندى، سىزدىن بىر سوئال سورىغىمىز كېلىۋاتىدۇ، 2 -3 كۈندىن بېرى بىز ئىستانبولدىن تارتىپ ئەنقەرەگىچە بولغان كوچا، دۇكان، ئىگىز بىنالاردا لەپىلدەپ تۇرغان تۈركىيە دۆلەت بايرىقىنى كۆپ ئۇچراتتۇق، بۇنداق قىلىشنىڭ قانداق مۇھىم ئەھمىيىتى بار؟ دەپ سورىدۇق.

ئايدىن ئەپەندى، ئىنتايىن ئىپتىخارلانغان ھالدا كۈمسىرگىنىچە:

ــ تۈركىيە خەلقى ۋەتەننى قىزغىن سۆيىدۇ، بايراق بولسا ئۆزىنىڭ سۆيگۈسىنى، ۋەتەننى ئۇلۇغلاشنىڭ بىر خىل ئىپادىسى. تۈركىيە خەلقى ھەر قانداق بىر مۇھىم كۈنلەردە يەنى ھېيت – بايرام، توي – تۆكۈن، قىزلارغا چاي ئىچكۈزۈش، ئوغۇللارنى ھەربىي سەپكە ئۇزۇتۇش قاتارلىق پائالىيەتلەردە بولسۇن، دۆلەت بايرىقىنى ئېسىپ، ئۇرۇق – تۇغقان، دوست – بۇرادەر  قولۇم – قوشنىلىرىغا ئۆز ئائىلىسىنىڭ خوشاللىقىنى بىلدۈرىشىدۇ. دەپ چۈشەندۈردى.

مەن بۇ خىل خوشاللىقنى ئىپادىلەش ئۇسۇلى بىر مىللەتنىڭ ساپاسىنى ياكى ۋەتەنپەرۋەرلىكىنى كۆرسىتەمدۇ – قانداق دەپ ئويلىنىپ قالدىم!؟ تۈركىيە پۇقرالىرىنىڭ ۋەتەننى سۆيۈش قىزغىنلىقىنى بايراق قاداپ بىلدۈرۈشنىڭ  مەنىسىنىڭ ئىنتايىن چوڭقۇرلىقىنى، بۇنداق ئۇسۇلنىڭ  ھەر بىر پۇقرا ئۈچۈن ۋەتەنپەرۋەرلىك روھىنى يۈكسەكلىككە كۆتۈرىدىغان بىر خىل ئەمەلىي ھەرىكەت ئىكەنلىكىنى چۈشەندىم ھەم ئۇلارغا ھەۋەس قىلدىم.

 

بىزگە يامغۇر ئارام بەرمەيۋاتاتتى. شۇنداق بولسىمۇ تۈرك ئاتىسى مەقبەرىسى خاتىرە سارىيىغا يېتىپ كەلدۇق.

ئاتا تۈرك مۇستاپا كامال ۋاپاتىدىن كېيىن 15 يىل ئۆتكەندە ئەسلىدىكى مۇتەبەررەگ دىكى ۋاقىتلىق قەبرىسىدىن 1953 – يىلى 10 نويابىردا بۈگۈنكى ئەنقەرە تەۋەلىگىدىكى ئەڭ ئىگىز تۆپىلىك رەشاد تەپەدە يېڭىدىن ياسالغان خاتىرە قەبرىسىگە قويۇلغان*

*يۈسۈپجان ئەلى ئىسلامىنىڭ «مۇستاپا كامال» رومانىدىن ئېلىندى.

بىز تاراسلاپ يېغىۋاتقان يامغۇرغا قارىماي كەڭ كەتكەن «تاندۇغان» يەنى تاڭ تۇغقان مەيدانىدىن يۈگۈرۈشىپ خاتىرە موزىيىنىڭ ئىچىگە كىردۇق. يېتەكچى ئايدىن ئەپەندى ئاتا تۈرك مۇستاپا كامالنىڭ ھاياتى توغرىسىدا قىسقىچە سۆزلەپ ئۆتتى.

تارىخ ــ ئىنسانلارنىڭ ھاياتى ۋە ئۇلار ئېلىپ بارغان كۈرەشلەرنىڭ خاتىرىسى. تارىخ پۈتمەس – تۈگىمەس بىلىم خەزىنىسى.

بىز «دۇنيانىڭ 5000 يىلى» ناملىق تارىخىي ھېكايىلەر يېزىلغان، كىتابقا كىرگۈزۈلگەن مۇستاپا كامال مەقبەرىسى ئىچىگە كىرىپ باشقىچە تەسىراتقا ئىگە بولدۇق.

«ئاتا تۈرك» مۇستاپا كامالنىڭ ئەسلى ئىسىمى مۇستاپا. 1881 – يىلى 19 – مايدا ھازىر گرىتسىيەگە تەۋە بولغان سلانىك دېگەن جايدىكى ھاللىق ئائىلە ھېسابلىنىدىغان ئەلى رىزا ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. مۇستاپا 11 ياشقا كىرگەن يىلى ئاتىسىدىن ئايرىلغان. مۇستاپا ئاتىسىدىن ۋاقىتسىز ئايرىلغاندىن كېيىن شۇ يەردىكى باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقىدى. ھەربىي بولۇش ئىستىكى كۈچلۈك بولغاچقا ھەربىي ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقىدى. ئوقۇتقۇچىسى ئارىسىدا مۇستاپا ئىسىملىك بىر كىشى بولۇپ، بىر كۈنى مۇستاپانى چاقىرتىپ: «ئوغلۇم، سېنىڭ ئىسىمىڭ بىلەن مېنىڭ ئىسىمىم ئوخشاش بولۇپ قاپتۇ. ئىككىمىزنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن سېنى مۇستاپا كامال دەيلى» دېدى. «كامال» سۆزى ئەرەبچىدە تونۇلغان، يېتىلگەن، پىشقان دېگەن مەنىلەردە بولۇپ، كىچىك مۇستاپا ماتىماتىكىغا ئالاھىدە ئۇستا بولغانلىقتىن «كامال» نامىنى ھەدىيە قىلغان*

* يۈسۈپجان ئەلى ئىسلامىنىڭ «مۇستاپا كامال» ناملىق رومانىدىن ئېلىندى.

مىللىي مۇستەقىللىق ئىنقىلابى 1923 – يىلى غەلبە قىلغاندىن كېيىن، تۈركىيە ئالىي مىللىي كېڭەشىنىڭ بىردەك ماقۇللىشى بىلەن ئۇنىڭغا «ئاتا تۈرك» فامىلىسىنى بېرىشنى قارار قىلغان. بۇ فامىلىنىڭ مەنىسى «دۆلەت ئاتىسى» دېگەنلىك بولۇپ، مۇستاپا كامالنىڭ تۈركىيە تارىخدا نەچچە ئەسىر ھۆكۈم سۈرگەن «ئوسمانلى سۇلتانلىقى» نى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇش ئۈچۈن قوشقان تۆھپىسىنى مۇكاپاتلاش ئۈچۈن بېرىلىگەن ئەڭ ئالىي، ئەڭ شەرەپلىك نام ئىدى.

مۇستاپا كامال ئەسلىدە ئوسمانلى سۇلتانلىقى ئىلتىپات قىلغان ئالىي دەرىجىلىك ھەربىي ئۈنۋان ئالغان كىشى ئىدى. 1 – دۇنيا ئۇرۇشى بولغان مەزگىلىدە ئوسمانلى ئىمپىرىيىسى زۇۋاللىققا يۈزلەنگەن بولۇپ، ياۋروپادىكى ھەر قايسى دۆلەتلەر تىل بىرىكتۈرۈپ، تۈركىيەنى خۇددى ئىگىسىز قالغان لوق گۆشنى تالاشقاندەك يۈتۈۋالماقچى بولغاندا، مۇستاپا كامال دۆلەتنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، ئۇرۇشنىڭ ئالدىنقى سەپلىرىدە قان كېچىپ جەڭ قىلغان. نۇرغۇنلىغان ئوردىنلارغا ئېرىشكەن گېنرال ئىدى. لېكىن ئوسمانلى ئېمپىرىيىسى ئىچكى جەھەتتىن چىرىكلىشىپ پارچىلانغان، تاشقى جەھەتتە چەت ئەللەرگە بېقىندى ھالەتكە چۈشۈپ قالغانلىقتىن تاجاۋۇزچىلارغا تاقابىل تۇرغۇدەك ماجالى قالمىغان، ئەڭ ئاخىرىدا ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولغان. پۇرسەتنى غەنىيمەت بىلگەن ئەنگىلىيە باشچىلىقىدىكى گىرىتسىيە، فرانسىيە، ئىتالىيە قاتارلىق ياۋروپا دۆلەتلىرى كېڭەش چاقىرىپ تۈركىيە زېمىنىغا يوپۇرۇلۇپ كەلگەن.

موزىي ئىچىدىكى مودېل، سۈرەت، ماي بوياق رەسىملەردە مۇستاپا كامالنىڭ تۈرك خەلقىگە مۇراجەت قىلىۋاتقان نۇتۇقلىرى ئالاھىدە گەۋدۈلەندۈرۈلگەن ئىدى. يوغان بىر تامنى بىر پارچە جەڭ مەيدانى تەسۋىرلەنگەن ماي بوياق رەسىمى ئىگىلىگەن بولۇپ، تام رەسىمدىكى جەڭ مەيدانى بىلەن يەردىكى خەندەكلەر، ئۇرۇش خارابىلىرى، يارىدار ئەسكەرلەر بولۇپمۇ مىللىي قەھرىمان «سىيىت 10 بېشى» نىڭ 275 كىلوگىراملىق توپ ئوقىنى كۆتۈرۈپ ماڭغان كۆرۈنۈشى كۆزگە ئالاھىدە تاشلىنىپ تۇراتتى. ئۇستىلىق بىلەن ئورۇنلاشتۇرۇلغان بۇ كۆرۈنۈشكە يەنە گۈمبۈرلىگەن ئوق ئاۋازى، ئىس – تۈتەك پۇراقلىرى قوشۇلۇپ، ئۆزىڭىزنى خۇددى ئۇرۇش مەيدانىدا تۇرغاندەك ھەتتا ئېتىلىۋاتقان ئوقلارنىڭ قەيەردىن ئۇچۇپ كېلىپ تېگىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەپ قورقۇنچ ئىچىدە قالىدىكەنسىز. مانا بۇ مۇستاپا كامال قوماندانلىق قىلغان جەڭلەر! موزىيدىكى ھەر بىر بۆلۈمچىگە كىرسىڭىز مۇستاپا كامالنىڭ ئەينى چاغدىكى نۇتۇقلىرى ياڭراتقۇلاردىن جاراڭلاپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ ئىشلەۋاتقان ھالەتلىرى، ئۇرۇشقا سەپەرۋەر قىلىۋاتقان كۆرۈنۈشلىرى، ئىشلەتكەن خاتىرە، قورال، ئوردىنلىرى، ھەربىي فورمىلىرى ئۆز ئەينى ساقلىنىپ تۇرۇپتۇ.

تاملارغا ئېسىلغان يوغان – يوغان ماي بوياق رەسىملەر 1:1 نىسبەت بويىچە سىزىلغان بولۇپ، مىللىيچە كىيىم كېيىۋالغان ياش ئاياللارنىڭ كالا ھارۋىسى بىلەن ئۇرۇش لاۋازىمەتلىرىنى توشۇۋاتقان، ئاياللارنىڭ ئەرلىرىنى، ئانىلارنىڭ ئوغۇللىرىنى ئۇرۇشلارغا ئۇزىتىۋاتقان كۆرۈنۈشلەر ئىنتايىن تەسىرلىك ئىپادىلەنگەن.

مۇستاپا كامال ــ شۆھرىتى ئالەمگە مەشھۇر بولغان ئۇرۇشلارغا قوماندانلىق قىلغان ئىسمى – جىسمىغا لايىق «تۈرك ئاتىسى»، ھەربىي مۇتەخەسسىس بولۇپ، ۋەتەننىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن بارلىقىنى بېغىشلىغان ئۇلۇغ بىر ئىنسان.

1915 – يىلى ئاپرېلدا باشلانغان داردانىل بوغۇزىنى قوغداش ئۇرۇشىنىڭ مۇھىم تۈگۈنى بولغان چاناق قەلئە ئۇرۇشى 1916 – يىلى يانۋارغا قەدەر داۋاملاشقان. بۇ ئۇرۇشتا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەردىن ئەنگىلىيە 214 مىڭ ئادىمىدىن، فىرانسىيە 47 مىڭ ئادىمىدىن ئايرىلدى. بۇ قېتىملىق ئۇرۇش مەزگىلىدىكى تەبىئىي ئاپەتلەر تۈركىيە ئارمىيىسىگىمۇ يۈز خاتىرە قىلمىدى. نويابىر ئايلىرىدىكى بوران – چاپقۇن، قار يامغۇر، مۆلدۈرلەر خەندەكلەرنى تىندۈرىۋەتكەن بولۇپ، 500 ئادەم خەندەك ئىچىدىكى لاي –لاتقۇلاردا تۇنجىقىپ ئۆلگەن، 5000 ئادەم مۇزلاپ قېتىپ، ئاغرىپ ئۆلگەن. *

بۇنداق رەھىمسىز تالاپەتلەر تۈركىيە خەلقىنى تىز پۈكتۈرەلمىدى شۇنداقلا مۇستاپا كامالنىڭ ئىرادىسىنىمۇ تەۋرىتەلمىدى.

*سانلىق مەلۇماتلار يۈسۈپجان ئەلى ئىسلامىنىڭ «مۇستاپا كامال» رومانىدىن ئېلىندى.

مۇستاپا كامال ئىستانبولدىكى سۇلتانلىق ھۆكۈمرانلىرىنىڭ قاتتىق تەقىپلىرى، جەمئىيەتنىڭ مۇرەككەپ ۋەزىيىتى تۈپەيلىدىن سۇلتان ئىلتىپات قىلغان ئەڭ ئالىي گېنىراللىق ئىمتىيازدىن ۋاز كېچىپ، ئىستانبولدىن يەنى سۇلتاننىڭ كۆز – قۇلاقلىرىدىن يىراق جاي بولغان ئانتاليادا مىللىي مۇستەقىللىق تەشكىلاتىنى قۇردى. تۈرك خەلقىنىڭ ھايات –ماماتلىقى، ئەركىنلىكى، دۆلەتنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن ئىشنى نەدىن باشلاش، نېمىلەرنى قىلىش توغرىسىدا پىكىرداشلىرى بىلەن ئەتراپلىق پىلان تۈزدى.

مۇستاپا كامال ــ ھەربىي مۇتەخەسسىس ئىدى. مىللىي مۇستەقىللىق ئۈچۈن قان تۆكمەي بولمايتتى. بۇ چاغدا يەنى 1920 – يىلى ئاۋغۇست باشلىرىدا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ پىلانلىشى ئارقىسىدا تەڭسىز بولغان سېۋىر شەرتنامىسى ئىمزالاندى. بۇ شەرتنامىگە يالغۇز تۈركىيە بىر تەرەپ، ئەنگىلىيە، ئىتالىيە، ياپونىيە، بىلگىيە، گىرىتسىيە، ھىجاز، پولشا، پورتىگالىيە، رومىنىيە، يۇگۇسلاۋىيە، چىخ – سلوۋاكىيە، ئەرمىنىيىدىكى داشناق پارتىيىسى باشلىقلىرى بىر تەرەپ بولۇپ قاتناشقان. بۇ شەرتنامە بويىچە بولغاندا تۈركىيە پەقەت قورالسىزلاندۇرۇلۇپ ئەنقەرە بىلەن قارا دېڭىز ئارلىقىدىكى كىچىككىنە بىر جاي باشقۇرۇشىغا قالدۇرۇلغان ھەم باشقىلارنىڭ قاراملىغىدا ياشىشى كېرەك دېيىلگەن. دېمەك، تۈركىيەنىڭ تەقدىرى قىل ئۈستىدە قالدى، مۇستاپا كامال ئاشۇنداق تەڭسىز شەرتنامىگە قەتئىي قارشىلىق كۆرسىتىشى تۇرغان گەپ.

1921– يىلغا كەلگەندە يېڭى قۇرۇلغان تۈركىيە ئارمىيىسى 15 مىڭ جەڭچى بىلەن ئىئونو دېگەن جايدا گىرىتسىيەنىڭ 60 مىڭ كىشىلىك قوشۇنىنى تارمار قىلدى.

ساكارىيا دەرياسى بويىدا ئۆزلىرىنىڭ بەرباد بولغان شېرىن چۈشلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتىن ۋاز كەچمىگەن گىرىتسىيە ئارمىيىسى 96 مىڭ ئەسكەر، 5600 دانە پىلموت، 345 دانە زەمبىرەك بىلەن تولۇق قوراللىنىپ، تۈركىيىنىڭ 51 مىڭ ئەسكەر، 440 دانە پىلموت، 162 دانە زەمبىرىكى بار بولغان قوشۇنىغا جەڭ ئېلان قىلدى. تۈركلەرنىڭ ئاتلىق قوشۇنى سەل – پەل كۈچلۈكىرەك بولۇپ، 4727 چەۋەنداز، گىرىكلەرنىڭ 1300 چەۋەندازى بار ئىدى. مۇشۇنداق ھالقىلىق جىددىي ۋەزىيەتتە مۇستاپا كامالنىڭ قوماندانلىقى ئارقىسىدا ئۇرۇشنى 17 كۈن داۋاملاشتۇرۇپ غەلبە بىلەن ئاخىرلاشتۇردى. بۇ غەلبە مۇستاپا كامالنىڭ شۆھرىتىنى پۈتكۈل دۇنياغا تونۇتتى. مانا بۇ تاجاۋۇزچىلارنىڭ ئۇخلىماي كۆرگەن چۈشلىرىنى بۇزىۋەتكەن داڭلىق «ساكارىيا ئۇرۇشى».

مۇستاپا كامال ــ تارىختا ئۆچمەس سەھنىلەرنى يازدى. مەيلى ئۆز ۋەتىنى، ئۆز خەلقى بولسۇن، مەيلى جاھانگىرلار بولسۇن ئۇنىڭ يۈكسەك جاسارىتى، قابىلىيىتىگە قايىل بولماي تۇرالمىدى.

مۇستاپا كامال زۇڭتوڭ بولۇپ سايلانغان كۈنى بىر مۇخبىر ئۇنىڭدىن:    «سىز ۋەتەننىڭ تەقدىرىنى قۇتقۇزۇپ قالدىڭىز، سىز ئەمدى نېمە ئىشلارنى قىلماقچى؟» دەپ سورىغان سوئالىغا مۇنداق جاۋاب بەرگەن: «بەزىلەر ئۇرۇش تۈگىدى، ئەمدى مەقسىتىمىزگە يەتتۇق دەپ قارايدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ بىر باشلىنىش، بىزنىڭ ھەقىقىي ئىشىمىز ئەمدى باشلاندى!» دەپ جاۋاب بەرگەن. «ھەقىقىي ئىش» ئىسلاھات ئېلىپ بېرىشنى، تۈركىيەنى گۈللەندۈرۈشنى كۆرسىتەتتى. تۈرك ئاتىسى ئىسلاھاتنى يېزىقتىن باشلىدى. نەچچە ئەسىر ئىشلەتكەن ئەرەب يېزىقىنى ئەمەلدىن قالدۇردى. ئاندىن ئوسمانلى ئىمپىرىيىسىنىڭ دۆلەت باشقۇرۇشتىكى «شەيخولئىسلام» يەنى دۆلەتنى دىن بىلەن باشقۇرۇشنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، دىن بىلەن ھۆكۈمەتنى ئايرىۋەتتى. بۇ ھەرگىز دۆلەتنى دىنسىزلاشتۇرۇش ئەمەس بەلكى ئىسلام دىنىگە مۇخالىپ كېلىدىغان تەشكىلات –گۇرۇھلارنى بىكار قىلىش ئىدى. ئالايلۇق: تەسەۋۋوپچى سوپىلار، تەرىقەت سۈلۈكلىرى تاقىتىلدى. پائالىيەتلىرى مەنئىي قىلىندى. مال –مۈلۈكلىرى مۇسادىر قىلىندى. خانىقالار تاقىۋېتىلدى. دۇئا – تىلاۋەت قىلىش ئورۇنلىرى تاقىتىلدى. شەيخ، سوپى – ئىشان، مورت، مۇخلىس، دەدە، سەئىد، چەلەب، بابا، ئەمىر، ناكىپ، خەلپەت، پالچى، سېھرىگەر، داخان، پىرخون، باخشىلار بىلەن تۈركىيە بىراقلا خوشلاشتى. بۇ ئىسلاھات يۇقۇردىكى تەشكىلات، كەسىپلەرگە ئەجەللىك زەربە بولدى. دوستلار كۈلدى، دۈشمەنلەر يىغلىدى. لېكىن تارىخ چاقى توختاۋسىز ئالغا قاراپ ماڭدى. بۈگۈنكى تۈركىيە بارلىققا كەلدى. ھازىر تۈركىيەدە %99 كىشى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ. دىنىي ئەركىنلىك ھەقىقىي ئەمەلگە ئاشۇرۇلدى.

 

كونيا

بىز مۇستاپا كامالنىڭ مەقبەرىسىدىن ئايرىلىپ كونياغا يەنى كىچىك ئاسىياغا قاراپ يول ئالدۇق. چەكسىز كەتكەن بۇغداي ئېتىزلىرىنى بېسىپ ئۆتۈپ ئالغا قاراپ كېتىۋاتاتتۇق. بۇ جاي تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ بۇغداي ماكانى دېيىلىدۇ. قوڭۇر رەڭلىك ئېتىزلاردا بۇغدايلار ئورۇلۇپ بولغان بولسىمۇ، مۇنبەت تۇپراق ئىكەنلىكى مانا مەن دەپلا كۆرۈنۈپ تۇراتتى.

كونيا يەنە تۈركىيەنىڭ مەدەنىيەت مەركىزىمۇ دەپ ئاتىلىدۇ. چۈنكى بۇ يەردە چوڭ بىر ناخشا – ئۇسسۇل ئانسانبىلى بار بولۇپ، پۈتكۈل تۈركىي تىلىدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ ناخشا – مۇزىكا ئورۇنلىشىغا ئېچىۋەتكەن.

چۈشلۈك تاماق يېيىش ئۈچۈن بىز بىر ئۆتەڭدىكى ئاشپۇزۇلغا كىردۇق. بۇ يەر بىزگە بىر ئاشپۇزۇل ئەمەس خۇددى بىر قەدىمىي قەلئەدەكلا كۆرۈندى. يوغان دەرۋازىدىن كىرگىنىمىزدە ئوڭ تەرەپكە زامانىۋىي تازىلىق ئۆيلىرى ئورۇنلاشتۇرۇلۇپتۇ. ئۆتەڭلەردىكى تازىلىق ئۆيلىرىنىڭ ھەممىسىگە شەھەرلەردىكىگە ئوخشاش ئىستىنجا قىلىش قۇرۇلمىسى سەپلەنگەنىدى. ھەيۋەتلىك ياسالغان تاش قەلئە «خورازلى كارۋان سارىيى» دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئىگىز تاش پەلەمبەيلەر بىلەن چوڭ ئىشىكتىن كىرگىنىمىزدە، كۆزىمىزگە يوغان –يوغان تاش تۆۋرۈكلەر چىلىقتى. ئوتتۇرسى سەھنىدەك ئىگىز كۆتۈرۈلگەن، ئىككى تەرەپتە 2 ــ 3 مېتىر كەڭلىكتە چوڭقۇرراق قېزىلغان بوشلۇق بار ئىكەن. سەھنىدەك كۆتۈرۈپ ياسالغان تاش تۆۋرۈكلەر ئارىلىقىغىمۇ، پەستىكى چوڭقۇر بوشلۇققىمۇ تاماق شىرەلىرى قويۇلۇپتۇ. مۇلازىملار بىزگە بەك قىزغىن مۇئامىلە قىلدى. بىزنى ئېزىز مېھمانلار ئورنىدا كۆردىمۇ ياكى ئورۇن يوق شۇنداق قىلدىمۇ سەھنە شەكلىدە كۆتۈرۈلۈپ ياسالغان قاتار تۆۋرۈكلەر ئارىسىغا قويۇلغان شىرملەر ئارىسىغا ئورۇنلاتۇرۇلدۇق. بۇ ساراينىڭ تورۇسلىرى بەك ئىگىز، پەنجىرلىرى تار ھەم ئىگىز ياسالغان بولۇپ، ناھايىتى كۆپ ئىكەن. تاماق كەلتۈرۈلگىچە يېتەكچىمىز بۇ كارۋان ساراينى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى:

ــ بۇ كارۋان ساراي 13 –ئەسىردە يەنى 1200 ـ يىللىرى سالجۇقىلار دەۋرىدە ياسالغان بولۇپ، ۋەخپە ساراي ھېسابلىناتتى. ئۇ دەۋرلەردە سالجۇقىي دۆلىتىنىڭ خاقانلىرى بىرەر ئولىما ياكى بىرەر دۆلەت ئەربابى خىزمەت كۆرسىتىپ تۆھپە ياراتقان بولسا، ئۇلارنى تارتۇقلاش يۈزىسىدىن مەسجىد ياكى مەدرىس، كارۋان ساراي ياساشقا پۇل (ئالتۇن – كۈمۈش) ئاجىرتىدىكەن. بۇ سارايمۇ شۇنداق ياسالغانىكەن.

بۈگۈنكى كۈندە بىرىنچىدىن، بۇ ساراينى ساياھەتچىلەرگە ئېچىۋېتىش ئىككىنچىدىن، پايدىلىنىش ئۈچۈن ئۆتەڭ ئاشخانىسى قىلىۋالغان.

ــ قېنى ئەمىسە، تائاملاردىن ھۇزۇرلانغايسىلەر دېدى يېتەكچىمىز. چۈشلۈك تامىقىمىز ئادەتتىكىدەك بولسىمۇ قورساقنى تويغۇزىۋالدۇق.

مەن پېشىن نامىزىنى ئوقۇپ بولغاندىن كېيىن، ساراينىڭ ئىچكىرسىدىكى خانىلارنى قىزىقىپ كۆرۈپ چىقتىم. ئىچكىرىدە چوڭ – كىچىك خانىلەر كۆپ ئىكەن. ئەينى زاماندا گۈللەنگەن سالجۇقىيلار زېمىنىدا پۈتكۈل دۇنيادىن كەلگەن سودىگەرلەرنىڭ سىمالىرى كۆز ئالدىمدا كۆرۈنگەندەك بولدى. سودىگەرلەرنىڭ كىچىك خانىلارغا سېلىنغان ئېسىل گېلەملەردە ئولتۇرۇپ سودىلىشىشى، ئۇلارنىڭ تىللا – كۈمۈشلەرنى قولدىن – قولغا ئۆتكۈزىۋاتقان چاغدىكى جىرىڭلاشلىرى، تاۋار –دۇردۇن، دۇخاۋا – كىمخاپلارنى توپى – توپى بىلەن ساناپ ئۆتكۈزىۋاتقان چاغدىكى شىرىلدىغان ئاۋازلىرىنى ئاڭلىغەندەك، غەربنىڭ پۇراقلىق دورا – دەرمەكلىرىنىڭ دىماققا ئۇرۇلغان ئۆتكۈر پۇراقلىرىنى پۇرىغاندەك تۇيغۇغا كەلدىم. بۇ خىياللىرىم ھازىر كاللامدىن كەچكەن بىلەن، ئەسلى بولۇپ ئۆتكەن ئىشلار ئىدى. مېنىڭ ھېس قىلىشىمچە ئاشخانا مەركىزى قىلىنغان سەھنىدەك كۆتۈرۈلگەن جاي ئۆز ۋاقتىدا بەلكىم كارۋانلارنىڭ تۈرلۈك –تۈرلۈك ماللىرى يامغۇر يىشىنلاردىن ساقلىنىش ئۈچۈن ياسالغاندەك تۇراتتى.

تارىخى يازمىلاردىن بىلىشىمچە، مۇشۇ كاۋان سارايلار سالجۇقىلار (ئوغۇز ئەۋلادى سالجۇقبەگ، ئوغۇزلارنى باشلاپ غەربكە كۆچكەن. ئۇنىڭ نەۋرىلىرى دۆلەت قۇرغاندا بوۋىسى سالجۇقبەگنى خاتىرىلەش ئۈچۈن، دۆلەت نامىنى سالجۇقىلار دۆلىتى دەپ ئاتىغان* ھۆكۈمرانلىقى دەۋرىدە بۇ مۇنبەت تۇپراقنىڭ نەقەدەر سەلتەنەت سۈرگەنلىكى، راۋاج تاپقانلىقىنى كۆرۈۋېلىش قىيىن ئەمەس.ئاشۇ زامانلاردا تۈركلەر پۈتكۈل دۇنيادا 160 تىن ئارتۇق دۆلەت قۇرغان بولۇپ، بىر كۆرۈۋاتقان كونيا سالجۇقى دۆلەتلىرىنىڭ پايتەختى ئىدى.

*«جالالىدىن رومى» رومانىدىن ئېلىندى  

تاشقىرىغا چىقىپ چەكسىز دالىلارغا نەزەر سالدىم. يىراقتىن كارۋان قوڭغۇرىقىنىڭ مۇڭلۇق ساداسى قۇلاق تۈۋۈمدە ئاڭلانغاندەك، كارۋان توپىنىڭ ئالدىدا كېلىۋاتقان ئاتلىقلار، ئاتلارنىڭ ئۈستىدىكى چىرايلىق ئىگەر – جابدۇقلار، نوقتىلىرىغا ئېسىلغان قىزىل رەڭلىك پۆپۈكلەر، زىلچە يوپۇقلار، چاپچىپ تۇرغان چىلان تورۇق، قارا يورغا، چىپار ئاتلار… … كېلىۋاتقان كىشىلەر بەقەسەم تونلارنى كېيىشكەن، ئاپئاق كۆڭلەكلەر ئۈستىدىن بەللىرىگە كەشتىلەنگەن پوتىلارنى باغلاشقان، پۈتلىرىغا ئۇچلۇق ئۆتۈكلەرنى كېيىپ، باشلىرىغا چوقچۇيۇپ تۇرىدىغان قارا كۆرپە تۇماقلارنى كېيىشكەن كشىلەرمۇ نېمە؟ ئۇلار مېنىڭ ئەجدادلىرىم بولمىسۇن يەنە!؟…كارۋان ساراينىڭ قارىسىنى كۆرگەن ئاتلار كىشنەشكە، تۆگىلەر شاللىرىنى چاچىرتىپ، پىرقىشقا باشلىدىمۇ نېمە؟… يەنە تېخى تۆگىلەرنىڭ ئۈستىدە سايىۋەنلەر كۆرۈنىدىغۇ؟ سودىگەرلەرنىڭ ئارىسىدا بەلكىم كۆچمەن ئائىلىلەرنىڭ ئانا – بالىلىرىمۇ بارمۇ قانداق؟… خىيالىمدىكى بۇ مەنزىرىلەر خۇددى كىنو كارتىنىسىدەك كۆز ئالدىمدىن بىر – بىرلەپ ئۆتمەكتە ئىدى.

تارىخىي كىتابلاردا بايان قىلىنىشىچە بۇ ئاۋات ماكانغا ئاچكۆزلۈك بىلەن باستۇرۇپ كەلگەن چىڭگىز قوشۇنلىرى نەچچە ئون يىللار قايتا – قايتا تاجاۋۇز قىلغان ئەمەسمىدى؟ ئەنە قاراڭ، ئاۋۇ يىراقتىن چاڭ –توزان توزۇتۇپ كەلكۈندەك يوپۇرۇلۇپ كېلىۋاتقان ئاتلىقلارغا! ئۇلار قېلىچلىرىنى ئوينىتىپ، قىقاس –چوقان سالغىنىچە ئېچىرقاپ كەتكەن بۆرىلەردەك كەلمەكتە. ئۇلار نېمىگە ئېرىشمەكچى بولغاندۇ، نېمىگە شۇنچە ئالدىرايدىغاندۇ؟ ئۇلارنىڭ ئالدى – كەينىدە چاكلىرى بار تونلىرى پايراقتەك لەپىلدەپ، ياپىلاق يۈزلىرىگە ياراشقان قىيسىق كۆزلىرى قانغا تولغان، بىر قولىدا ئاتنىڭ تىزگىنىنى تۇتسا، يەنە بىر قولىدا قېلىچلىرىنى پۇلاڭلىتىپ ئالدىغا ئۇچۇرغاننى ئۇر – چاپ قىلىپ، بويسۇنمىغانلار ياكى قاچقانلارنىڭ شىللىسىگە مىنىپ كەلمەكتە. چۈنكى ئۇلارغا ئات بېقىش ئۈچۈن يايلاق كېرەك ئىدى. ئالدىغا ئۇدۇل كەلگەن ئېتىزلىقلارنى پايخان قىلاتتى، خانىم – قىزلارنى ئاياق ئاستى قىلىپ ياكى قۇللۇققا تۇتىۋالاتتى. قېرى – ئاجىزلارنى ئۆلتۈرۈپ، ياش، قاۋۇل، ھۈنەرۋەنلەرنى ئالدىغا سېلىپ ئېلىپ كېتەتتى. خانىم – قىزلار موڭغۇللارنىڭ قولىغا چۈشۈپ قېلىشتىن قورقۇپ ئۆزلىرىنى ئۆلتۈرىۋالىدىغانلارمۇ يوق ئەمەس ئىدى. چىڭگىز قوشۇنلىرىنىڭ ئۈستى – ئۈستىلەپ تاجاۋۇز قىلىشلىرى پۇقرالارنىڭ ياشاش ئىمكانىيىتىنى قويمىغانىدى. كونيا زېمىنىدىكى ئوغۇز ئەۋلادلىرى (خاقانلىرى) مۇڭغۇللارنىڭ زۇلۇمىدىن پۇقرالارنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن قىلمىغان چارىلىرى قالمىغان. ئەينى زاماندا كونيا قوشۇنلىرىنىڭ مىللەت چەكلىمىسى ھەم دىن ئايرىمىسى يوق بولۇپ، ھەر قانچە قىلىپمۇ زۇلۇمدىن قۇتۇلالمىدى. قوشۇننى كۈچەيتىش ئۈچۈن پۇقرالارنىڭ سېلىقى ئېشىپ كەتتى. سالجۇقىلار ھۆكۈمرانلىقىدىكى زېمىنلار ئىچىدە ئۇزاق مۇددەت تىركەشتى.

مۇڭغۇل ئىستىلاچىلىرى 1243 – يىلغا كەلگەندە كونيانى ھالەك قىلدى.

ئۆزۈمنىڭ خىياللار ئىلكىدە ئەمەس، بەلكى تارىختىكى مەنزىرىنى ئەمەلىيەتتە كۆرگەندەك تۇيغۇدا بولۇپ قالدىم. قەدەملىرىم ئېغىرلىشىپ، كۆزلىرىم ئۇرۇش تۇمانلىرى ئىچىدە غۇۋالاشقاندەك بولۇپ قېلىۋاتاتتى.

بۇ بىر تارىخ. تارىخنى ئىنسانلار يارىتىدۇ، ئىنسانلار يازىدۇ. خىيال كەپتەرلىرىم قايتىپ كەلمىدى. تۇرۇپلا كونيادا ياشىغان سالجۇقى دۆلىتىنىڭ پۇقراسى «جالالىدىن رومى» نىڭ خاتىرە موزىيىغا يېتىپ كەلگىنىمىزنى تۇيماي قاپتىمەن.

بۇ بىر گۈمبەزلىك مەسجد بولۇپ، ئىچىگە كىرگەندىن كېيىن يېتەكچىمىز «جالالىدىن رومى» نى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى:

ــ جالالىدىن رومى 13 – ئەسىردە ياشىغان مەشھۇر مەسنەۋىي شائىرى، ئالىم، ئۇستاز. بۇ ئۇلۇغ زات كونيادا يېرىم ئەسىر ياشىغان. ئۇ 1207 – يىلى خۇراساننىڭ بەلخ شەھىرىدە تۇغۇلۇپ، 12 يېشىدا كونياغا كۆچۈپ كەلگەن.   1273 – يىلى كونيادا ئالەمدىن ئۆتكەن. پۈتكۈل ھاياتىدا 31 مىڭ مىسرادىن ئارتۇق مەسنەۋى يازغان. ئۇ قالدۇرۇپ كەتكەن «دىۋانى كەبىرى» تەخمىنەن 44 مىڭ مىسرانى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئۇنىڭغا 2703 غەزەل كىرگۈزۈلگەن. ئۇنىڭدىن باشقا پەلسەپەۋى، لىرىك تۆتلۈك شېئىر، رۇبائىيلىرى 4000 مىسرادىن ئاشىدۇ.

شائىرنىڭ شېئىرى ئەسەرلىرىدىن باشقا «نۇتۇقلار»، «سۆھبەتلەر» ۋە كىشىلەرگە يازغان مەكتۇبلىرى بولۇپ 140 پارچە ئەسىرى بىزگىچە يېتىپ كەلگەن.

مۇتەپپەككۇر ئالىم جالالىدىن رومى پۈتۈن دۇنيادىكى ئىنسانلارنى يەنى مىللىتى، ئىرقى، دىنى تەبىقىسىدىن قەتئىي نەزەر ھەممە كىشىنى ئۆز يېنىغا چاقىرغان، باراۋەرلىكنى ئالغا سۈرگەن بىر كامىل ئىنسان.

مەن بۇ موزىيدىكى بەقەسەم تونلارنى، ئۇزۇن ھەم ئاق يېتەكلەرنى كېيىپ، بەللىرىگە قىزىل پوتىلارنى باغلىغان، باشلىرىغا ئىگىز قارا تۇماقلارنى كىيىشىپ چۆرىدەپ ئولتۇرۇشۇپ بىلىم تەھسىل قىلىۋاتقان، قۇرئان ئوقىۋاتقان ھەيكەللەرنى كۆرۈپ ھەيرانلا قالدىم ھەم ئۆزۈمنى خۇددى جەنۇبىي شىنجاڭدىكى يېڭىسار، مەكىت، مارالۋېشى ناھىيەلىرىدە تۇرغاندەكلا ھېس قىلدىم. بۇ ھەيكەللەر راست ئادەمدەكلا ياسالغانىدى. بولۇپمۇ  ئېلىكترونلۇق پىرقىراتما ئۈستىدە توختىماي چۆرگىلەۋاتقان ساما ئۇسسۇلى مېنى ھەيرەتتە قالدۇردى. مەكىت دولانلىرى بۇ يەردە نېمە ئىش قىلىۋاتقاندۇ؟

موزىيدا شائىرنىڭ شېئىرلىرى، قوليازمىلىرىنى كۆردۇق. ئاخىرىدا شۇنى چۈشەندىمكى ــ شائىر ئەسەرلىرىدە  پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ پاراۋەرلىكى ۋە   ئەركىنلىكىنى تەكىتلەپ ئۆتكەن بولۇپ، ئۆزىنىڭ ئىسيانكارلىقىنى دىنىي تون، دىنىي تەلقىنلەرنىڭ توپىسىغا كۆمۈپ ئۆتكەن.

شائىر ئۆمۈر بويى تاشتەك قېتىپ قالغان دىنىي ئەقىدىلەرگە، پىكىر ۋە تۇيغۇلارنى باغلاپ قويىدىغان قائىيدە ـ يۇسۇنلارغا جەڭ ئېلان قىلغان ئىدى.

شائىر ــ قولچىلىقنى، مۇتەسسىپ قاراشلارنى يامان كۆرەتتى. شائىر ــ ئىنسان قەلبى مۆجىزىسىدىن باشقا مۆجىزىگە ئىشەنمەيتتى. بايا بىز كۆرۈپ ئۆتكەن ھەر خىل قىياپەتتىكى ھەيكەللەرگە كەلسەك بۇ بىر نىقاپ خالاس. شائىر ئۆزىنىڭ ئىسيانكارلىقىنى دىنىي پەردىلەر بىلەن نىقاپلاپ كەلگەن. شائىر ئۆز ئىشقىنى (دىنىي ئىشقىنى) ھەقىقەتنىڭ ۋاستىسى دەپ بىلەتتى.

700 يىلدىن بېرى بەزىلەر شائىرنىڭ ئىسيانكار ماھايىتىنى، جاسارىتىنى، خۇدا گۇيلۇق تەلقىنلىرى توپىسى بىلەن بىلەن كۆمۈپ كەلدى. مۇتەسسىپ روھانىلار شائىرنىڭ كۆز قاراشلىرىنىڭ دىنىي لىباسىدىن پايدىلىنىپ، ئۇنىڭ شېئىرلىرىدىكى گۇمانىستىك مەزمۇنلارنى دىنىي روھتا چۈشەندۈرۈشكە ئۇرۇنىشاتتى.

شائىر ــ دىنىي ئولىمالار ئىچىدە «سوپى»، «ئەۋلىيا»، «ئاشىق» دېيىلىپ كەلدى. «سوفى» ئاتالغۇسى ئەرەب تىلىدىكى قوپال توقىلغان يۇڭ رەخت مەنىسىدىكى سوف ئەمەس بەلكى يۇنان تىلىدىكى دانىشمەن مەنىسىدە چۈشۈنىش كېرەك.

 

ھەق ئۈچۈن ئىشىق ئۆلچەم بولار ئىمىش…

ــ جالالىدىن رومى

 

سوۋىت ئىتتىپاقى يازغۇچىسى رادى فىش يازغان «جالالىدىن رومى» رومانىدا مۇزىكا ۋە سامانى ئالاھىدە تىلغا ئېلىپ مۇنداق دېگەن: «مۇزىكا، سۆيۈملۈك راۋاپ جالالىدىنغا ئەقلى بىلەنلا ئەمەس بەلكى پۈتۈن جىسمى بىلەن ئالەمگە، ئادەملەرگە قوشۇپ ئۆزىنى قۇدرەت ئىگىسى، تەڭرىگە تەڭ ئىنسان ئىگىسى دەپ ھېس قىلىشقا ياردەم بەردى».

جالالىدىن رومى ئۆزىنىڭ ھەققانىي كەسكىنلىكى بىلەن خەلق تەرەپدارى ئىدى. ھەرگىزمۇ ھۆكۈمدارلارنىڭ ئادالەتسىز قانۇنلىرىغا ئۆز پايدىسى ئۈچۈن بىر بۇردا نان ئۈچۈن پەتىۋا چىقىرىدىغان، سۇلتاننىڭ ئايىقىدا ئۆمىلەپ، ئىماندىن ۋەەزنامە ئېيتىدىغانلاردىن ئەمەس ئىدى.

جالالىدىن رومى شائىر بولغىنى بىلەن شېئىرىيەت ھەققىدە ئاز سۆزلەيتتى. شېئىرنىڭ نېمىلىكىنى ئۇقمىسام نېمە سۆزۈم بولغان؟ دېمىسىمۇ ئۇنىڭ شېئىرلىرى بىرەر سەۋەپ تۈپەيلىدىن توقۇلغان شېئىرلار ئىدى. شائىر ھېچقاچان ئوردا شائىرلىرىدەك قاپىيە ئۈستىدە باش قاتۇرۇپ يۈرمەيتتى. ئوردا شائىرلىرى پادىشاھنى ماختاشنى يورۇقىراق، خوشامەتنى قويۇقىراق، ئوخشىتىشنى يېڭاراق قىلىشى كېرەك ئىدى. *

* «جالالىدىن رومى» دىن ئېلىندى

جالالىدىن رومى ھاياتىنىڭ ئاخىرىدا ئۆز قەلبىدىكى ئىسيانكارلىقنى نىقاپلاش ئۈچۈن دەرۋىش، ئاشىق، سوپى تونلىرىنى كىيىپ ساما ئوينىدى. راۋاپ چالدى، داپ چالدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ قەلبى، مېڭىشى ھەر خىل زەنجىر – كىشەنلەردىن قۇتۇلۇپ، ئەركىن پىكىر قىلىشقا باشلىدى. ئۇنىڭ قەلبىدىن مەسنەۋى شېئىر، رۇبائىي، نۇتۇقلار خۇددى بۇلاق كۆزىدىن بۇلدۇقلاپ چىققاندەك تۆكىلىشكە باشلىدى…

جالالىدىن رومى ــ سالجۇقىلار دۆلىتىنىڭ پۇقراسى ئىدى. پۈتكۈل كونيادىكى ھەممە مىللەتكە، ھەممە دىندىكىلەرگە تونۇش، مەشھۇر بولۇپلا قالماي، پۈتكۈل دۇنياغا مەشھۇر ئىدى. جالالىدىن رومى ئىنسانلارنىڭ ھەممىسى بىر ئىنسان، ھەممىسى باراۋەر بولۇشى كېرەك دەيتتى. ئۇ كىشىلەرگە مۇنداق ھېكىمەتلىك سۆزنى قالدۇرغان:

 

مەردلىكتە دەريادەك بول،

مېھر – شەپقەتتە قۇياشتەك بول،

ئاچچىقلىغاندا ئۆلۈكتەك بول،

كەمتەرلىكتە تۇپراقتەك بول،

خۇش كۆرۈنۈشتە دېڭىزدەك بول،

ئىچىڭ –تېشىڭدا ئوخشاش بول.

ھەر قانچە ئوخشاش بولساڭ، شۇنچىلىك بار بولغىن،

ھەر قانچە بار بولغان بولساڭ، شۇنچىلىك ئوخشاش بولغىن.

ئالدىمدا تۇرسا قاچامدا قېتىق،

جاھان شەربەتلىرى نە كېرەك ماڭا.

گەرچە مەن ئاچ، قىينار ئۇ مېنى،

تېگىشمەسمەن ئەركىمنى قۇللۇق ساڭا.

 

ساياھەتچىلەر ئىنتايىن كۆپ ئىدى. ئۇ كىشىلەرنىڭ ئارىسىدا ھارۋۇدا ئولتۇرغانلار، ھاسسا تاياق تۇتقانلار، ئىنگىلىزلار، يۇنانلار، گىروزىنلار، بولغارلار، روسلار، فىرانسىيىلىكلەرمۇ بار ئىدى.

بۇ ئۇلۇغ زاتنىڭ تەسىرىدىنمۇ ياكى سېغىنىشىمۇ بىلمىدىم، كونيالىقلار شېئىر ئوقۇش، بېيىت توقۇش، مەسنەۋى يېزىشقا ھازىرغىچە ئىنتايىن ئامراق دېيىشىدىكەن. جالالىدىن رومى ۋاپات بولغاندا پۈتكۈل كونيا ــ سالجۇقى دۆلىتىنىڭ پۇقرالىرى قوزغۇلۇپ كەتكەن بولۇپ، سەھەردە يولغا چىققان جالالىدىن رومىنىڭ تاۋۇتى كەچكە يېقىن مەسجىدكە يېتىپ بارالىدى. تاۋۇت كۆتۈرۈشنى تالىشىدىغان كىشىلەرنىڭ كۆپلىكىدىن، تاۋۇت يولدا تۆت قېتىم سۇنۇپ كەتكەنلىكتىن جالالىدىن رومىنىڭ يېقىنلىرى ياسىدى. تاۋۇت كۆتۈرگەن ھاپىزلار قۇرئان ئوقۇشاتتى. بىرلىرى تەۋرات ئوقۇشسا، پراۋۇسلاۋ دىنىدىكى روھانىلار ئىنجىلنى ئوقۇشاتتى. ئاشىقلار داپ، راۋاپ چېلىشىپ ئۇسسۇل ئوينىشاتتى.

بەزى ئولىمار غەيرى دىندىكىلەرنى قاتناشتۇرماسلىق تەكلىپىنى بەرگەندە شۇ زاماننىڭ خاقانى مۆئىنددىن  پەرۋانە بۇيرۇق چۈشۈرگەن بولسىمۇ كار قىلمىغان. ساقچىلار نەچچە قېتىم كالتەكلىرىنى ئىشقا سالسىمۇ پەرۋا قىلىشمىغان.

مانا بۇ، ئۇلۇغ زات جالالىدىن رومىنىڭ خەلق ئارىسىدىكى شۆرىتىنى، ئابرويىنى نامايەن قىلغانلىقى.

موزىيدىن كۆزۇم قىيمىغان ھالدا توپ – توپ كېلىۋاتقان ئادەملەر توپىغا قارىغىنىمچە خوشلاشتىم. شارىلداپ يېغىۋاتقان يامغۇر بولمىغان بولسا زىيارەتچىلەر قانچىلىك كۆپ بولاتتىكىن؟

 

تاراس تاغلىرى*

كۈن چۈشتىن قايرىلغان بولسىمۇ كونيا ئاسمىنىدا قۇياشنى كۆرەلمىدۇق. نېمە ئامال بار دەيسىز؟ بىز پىلان بويىچە ئالغا قاراپ كېتىۋەردۇق. تاراس تاغلىرى ياپيېشىل ئورمانغا پۈركەنگەن. توختىماي يېغىۋاتقان يامغۇر تۈپەيلىدىن تاغدىكى قاراغاي، ئارچا، قىيىن دەرخلىرىنىڭ يوپۇرماقلىرى پارقىراپ خۇددى يېشىل مەخمەلدەك كۆرۈنۈپ تۇراتتى. ئورمان ئارىلىرىغا سېلىنغان چىرايلىق ئۆيلەر يىراقتىن قارىسىڭىز، سىزىپ قويغان رەسىمدەك ۋە ئالاھىدە تىزىپ ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ قويۇلغان ئويۇنچۇقلاردەك كۆرۈنەتتى. بۇ دۆلەتنىڭ ئورمان بىلەن قاپلىنىش نىسبىتى ئىنتايىن يۇقۇرى بولۇپ، ئەگەر سىز كۆچەت تىكىپ، ئورمان بەرپا قىلسىڭىز سىزدىن ئالىدىغان باجنى كېمەيتىدىكەن. ئادەتتە بىز ۋەتىنىمىزدە جەنۇبىي شىنجاڭغا بارماقچى بولساق ئۇزۇندىن ئۇزۇنغا سوزۇلغان قاقاس چۆل – جەزىرىلەرنى، تاغلارنى كۆرۈمىز. پەقەت غۇلجىغا بارغاندىلا تەلكە داۋانىدىكى گۈزەل تاغ تىزمىلىرىنى كۆرۈپ ھۇزۇرلىنالايمىز. قارىسام تاراس تاغلىرى ماڭا تەلكە داۋانلىرىنى ئەسلەتتى. تەلكە داۋانلىرىنى كۆرگەن ھەرقانداق كىشى ئۇنىڭ گۈزەللىكىگە قايىل بولماي تۇرالمايدۇ.

*بەزى ماتېرىياللاردا «تاراس» دەپ ئاتالغان بولسا، بەزىلىرىدە «تۇرۇس» دېيىلىدىكەن. ساياھەت يېتەكچىمىز بىزگە «تۇرۇس» تاغلىرى دەپ چۈشەندۈردى.

ئايدىن ئەپەندى بىزگە «تاراس» تاغلىرى توغرىسىدا ناھايىتى كۆپ چۈشەنچىلەرنى بەردى. ئېسىمدە قالغىنى پەقەت، «تاراس» تاغلىرىنىڭ قىش كۈنلىرىدىكى مەنزىرىسىڭ ئىنتايىن گۈزەل بولىدىغانلىقى بولۇپمۇ، 1 – ئايلاردا بۇ تاغقا قار چۈشىدىغانلىقى، دەل مۇشۇ پەيتتە بۇ مەنزىرىنى كۆرۈشكە كېلىدىغانلار ساياھەتچىلەرنىڭ ئىنتايىن كۆپ ئىكەنلىكى دېگەن سۆزلىرى بولدى. چۈنكى مەن خىيالىمدا  تەلكە داۋانلىرىدا كېتىپ باراتتىم. يېتەكچىمىز «تاراس» تاغلىرىنى شۇنچە كۆپ تەسۋىرلەپ بەرگەن بولسىمۇ، مەن بۇ تاغلارنى ۋەتىنىمدىكى گۈزەل مەنزىرىلەرگە زادىلا تەڭ قىلمىدىم.

شوپۇرىمىز تەيپۇل ئەپەندى ھەر 200 ـ 100 كىلومېتىر يول يۈرگەندە بىرەر ئۆتەڭدە ھاردۇق ئالىدىكەن. بىزمۇ بۇ چاغدا پۇت – قوللىرىمىزنى بوشىتىپ، دۇكان ئارىلاپ ئۇيەر – بۇيەرلەرنى كۆرۈپ تۇرىمىز. مۇشۇنداق چوڭ – كىچىك ئۆتەڭلەردىن ئۆتكىنىمدە، يازغۇچىمىز ئەختەم ئۆمەرنىڭ كىتابلىرىنى ئەسلەپ قالىمەن. تۈركىيەنىڭ ئۆتەڭلىرىدە تىجارەت قىلىدىغان كىشىلەر تاپقان –تەرگىنىنى تازىلىققىلا ئىشلىتەمدىكى دەپ قالدىم.

تۈركىيەنىڭ ساياھەتچىلىكتىن كىرىدىغان يىللىق كىرىمى ئومۇمىي كىرىمنىڭ %24 تى ئىگىلەيدىغان بولۇپ، مەيلى چوڭ شەھەرلەر ياكى يېزا قىشلاقلارغىچە بولسۇن ساياھەتچىلەرگە ئېچىۋېتىلگەن دۇكان – سارايلارنىڭ تازلىقى، مۇھىتىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بېرىدىكەن.

بىزدە گۈزەل مەنزىرىلەر ئىنتايىن كۆپ، ساياھەتچىلىكىمىز بولسا ئەمدىلا بىخلىنىشقا باشلاۋاتىدۇ. نېمە ئۈچۈن ساياھىتىمىز تەرەققىي تاپمىدى؟

كۆز ئالدىمغا تەلكە داۋانلىرى، سايرام كۆلى بويىدىكى ئۇششاق تىجارەتچىلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى مۇھىتلار كېلىشكە باشلىدى. يول بويىدىكى ئازگاللارغا توشۇپ كەتكەن ئەخلەتلەر، سۇلياۋ خالتىلار، ئىچىملىك قۇتۇلىرى، ئەسكى – تۈسكى لاتا –پېتەكلەر، كۆل بويىدىكى مال – چارۋىلارنىڭ تېزەكلىرى، ساياھەتچىلەر مىنىپ يۈرگەن ئات –تۆگىلەرنىڭ  تۇياقلىرىدىن كۆتۈرۈلگەن قىغ توزۇندىلىرى، كۆل سۈيىدە كىر يۇيۇۋاتقانلار، ياز كۈنلىرى سېسىقچىلىقتا تۇرغىلى بولمايدىغان ھەتتا چىۋىننىڭ كۆپلىكىدىن كۆزنىمۇ ئاچقىلى بولمايدىغان بەتبۇي ھاجەتخانىلار (تېخى بۇ ھاجەتخانىلار ھەقلىق) تىجارەتچىلەرنىڭ يايمىلىرىدىكى مال – باھاسىنىڭ يۇقۇرلىقىنى ئاز دەپ، ئۇلارنىڭ خېرىدارلارغا قىلغان قوپال مۇئامىلىسى، ئۆكتەملىك كىشىنى بىر خىل ياۋايى مەخلۇقلارنىڭ ئارىسىغا كېرىپ قالغاندەك ھېسسىياتقا كەلتۈرۈپ قويىدۇ. ئۇلارنىڭ تازلىقىدىنمۇ سۆز ئېچىش تېخىمۇ مۇمكىن ئەمەس.

ھازىر شىمالىي شىنجاڭدىكى خېلى كۆپ يەرلەردە ئۆتەڭ ھاجەتخانىلىرى بىر ئاز ئىلغارلىشىپ قالدى. ئەمما دىيارىمىزنىڭ باشقا جايلىرىغا قىش كۈنلىرى بېرىپ قالسىڭىز نىجاسەت دۆۋىلىرى زۇمچەك – زۇمچەك دۆۋىلەنگەن، سۈيدۈكلەر مۇز تۇتۇپ، دەسسىگىدەك يەر قالمىغىنىنى كۆرىسىز. ئەگەر خالىيراق جاي بار دېيىلگەندىمۇ چوڭقۇر ھاڭدەك كولىنىپ، ئۈستىگە لىڭشىپ تۇرىدىغان تاختايلار قويۇلغان، تاملىرى شاخ – شۇمبىلار، ئۆتمە  تۆشۈك بولۇپ كەتكەن كونا بورىلار بىلەن توسالغان بولىدۇ. ھېلىقى چوڭقۇر كولانغان ھاجەتخانىلارنىڭ نەچچە يىلدا بىر تازلىنىدىغانلىقىنىمۇ بىلمەيسىز. شۇڭلاشقا خېلى يىراقتا تۇرۇپمۇ نىجاسەت پۇرىقىنى پۇراپ تۇرىسىز.

دېمىسىمۇ «جۇڭگودا ھاجەتخانىنى پۇراپ تاپىسىز، چەت ئەللەردە سوراپ تاپىسىز» دېگەن سۆز بىكارغا چىقمىغان.

بىز كۆرۈپ تۇرغان بۇ دۆلەتتىكى ئۆتەڭلەرنىڭ، ساياھەت نۇقتىلىرىنىڭ مەنزىرىسى گۈزەلمۇ، جەلپكارمۇ؟

ئۇلارنىڭ گۈزەللىكى پاكىزلىقتا، ئۇلارنىڭ ئىناۋەت تېپىشى قىزغىنلىقتا، ئۇلارنىڭ روناق تېپىشى بىرلىكتە، ئۆملۈكتە دېگەن ھاسلاتقا ئىگە بولدۇم.

يېتەكچى ئايدىن ئەپەندى تاراس تاغلىرىنى شۇنچىلىك قىزغىن، شۇنچىلىك زوقمەنلىك بىلەن سۆزلەپ بېرىۋاتىدۇ. دېمەك، بىرەر نەرسىنى، شەيئىنى ياكى شەخسنى گۈزەل، دىيانەتلىك كۆرسىتىشمۇ بىر سەنئەت. بىزنىڭ دىيارىمىزدىكى تەلكە داۋانلىرى، نارات تاغلىرى، توققۇزتارا تاغلىرى مەن نامىنى يازمىغان سانسىزلىغان گۈزەل مەنزىرىلەرگە قارىسىڭىز ئۇنىڭ گۈزەللىكىنى ھېس قىلالايسىز. ئەمما بىزدىكى شارائىت ساياھەتچىلەرنى بىرزار قىلىپ قويۇشى تۇرغان گەپ. تەلكە داۋانلىرىدىن سېرىلىپ تاغ ئىچىگە كىرسىڭىز، تاغ چوققىلىرىدا بىخارامان ئوتلاۋاتقان قوي – كالىلارنىڭ مەرەشلىرىنى، تاغ قاپتاللىرىدا ئېچىلىپ كەتكەن رەڭگا-رەڭ گۈللەرنى، زۇمرەت كەبى دەريا، شارقىراتمىلارنى كۆرىسىڭىز ئۇلارنى «جەننەت» دەپ تەسۋىرلىسەكمۇ يېتەرلىك بولمايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە يېڭىدىن ياسالغان مۇئەللەقتىكى تىلسىماتتەك كۆۋرۈكلەر، تاغ ئۆتۈشمىلىرى ئەسلى بار بولغان مەنزىرىلەرگە تېخىمۇ جەلىپ قىلارلىق ھۆسن قوشۇپ، ئاجايىپ بىر تەسۋىرلىگۈسىز ماي بوياق ئەسىرىنى پەيدا قىلغان ئىدى. بۇنداق مەنزىرىنى ئاللاھ ئۆز ھېكمىتى بىلەن ياراتقانمۇ يا ئىنسانلار ياسىغانمۇ دەپ تاڭ قالىسىز.

تۈركىيە ئۆتەڭلەردىكى ئاشپۇزۇللارغا كەلسەك، ئۇلارنىڭ ئۆتەڭلىرىدىكى ئاشپۇزۇللارنىڭ تازىلىقى شەھەردىكىگە ئوخشاش پاكىز، رەتلىك بولىدىكەن.  شىرەگە قويۇلغان ئاپئاق داستىخانلار، قوشۇق، پىچاق، ئارىلار، پارقىراپ تۇرغان تەخسە، ئىستاكانلار…بۇ يەردىكى تىجارەتچىلەرنى تۈركىيە ھۆكۈمىتى بۇلۇڭ – پۇشقاقلارغىچە كۈزۈتۈپ تۇرامدىغاندۇ ياكى ئۇلارنى مەخسۇس يۆلەمدىغاندۇ دەپ قالدىم.

بۇ كىشىلەرمۇ تىجارەتچى، تىرىكچىلىك قىلمىسا بولمايدۇ ئەلۋەتتە. بىزدىكى ئۆتەڭ ئاشپۇزىللىرىدا شىرە – ئورۇندۇقلارنىڭ ئەبجىقى چىققان، چىنە قاچىلار ھەرە تىغىدەك پۇچۇلۇنۇپ كەتكەن، چوكىلار يەكپايلىشىپ كەتكەن، ئاشپەزلىرىمىزنىڭ پەرتۇقلىرى تىكىلگەندىن بېرى يۇيۇلمىغان ياكى ئەسلى رەڭگىنى بىلگىلى بولمايدىغان بولۇپ كەتكەن، ئاشپۇزۇللارنىڭ يەرلىرى مىچىلداپ، تاملىرى ئىسلاشقان، دەسماللىرى كىرلىشىپ ئادەم يەر سۈرتىشكىمۇ كۆڭلى كۈتۈرمىگىدەك مەينەت. مۇلازىمىتىمۇ ناچار. بۇلارنى كىمدىن كۆرۈش كېرەك؟

دىيارىمىزدا يۇقۇردا دەپ ئۆتكەن گۈزەل تاغ ـ دەريالار، شارقىراتمىلار، يايلاقلاردىن باشقا ھەر قايسى رايونلاردىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆزگىچە كىيىم  ـ كېچەك مەدەنىيىتى، ئۇلارنىڭ ناخشا – ئۇسسۇللىرى، ھويلا – ئارام مەدەنىيىتى، يېمەك – ئىچمەك مەدەنىيىتى، دۇنياغا مەشھۇر «تۈركىي تىللا دىۋانى» نىڭ مۇئەللىپى مەھمۇد قەشغەرى، «قۇتادقۇ بىلگ» نىڭ مۇئەللىپى يۇسۇپ خاس ھاجىپنىڭ مەقبەرىلىرى، مىڭ ئۆي خارابىلىرى، خوتەننىڭ داڭلىق قاش تاشلىرى، تۇرپاننىڭ كارىز ساياھىتى قاتارلىق جايلار دۇنيا ئەھلىنىڭ كۆزىنى قاماشتۇرۇپ تۇرۇپتۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە دىيارىمىزنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىدا ئۇيغۇر سەنەملىرىدىن: قومۇل سەنىمى، تۇرپان سەنىمى، كۇچار سەنىمى، قەشقەر سەنىمى… دېگەندەك تۈرلۈك سەنەملەرنىمۇ باشقا ئەللەردە ئۇچرىتىش مۇمكىن بولمايدىغان مەدەنىيەتلەردۇر. ئالايلۇق، خوتەندىكى كىرىيەلىك ئاياللارنىڭ كىچىك تەلپىكى؛ تۇرپانلىقلارنىڭ قىزىل، يېشىل، قارا دۇخاۋىلارغا كەشتىلەنگەن شوخ، گۈللۈك دوپپىلىرى؛ قەشقەرلىك خانىم – قىزلارنىڭ قويۇق مىللىي مەدەنىيەت ئەكس ئەتكەن چىمەن دوپپىلىرى بۇنىڭ ئىچىدە. ئومۇمەن ئېيتقاندا بىزدە ھازىرغىچە ساقلىنىپ كېلىۋاتقان تۈرلۈك مەدەنىيەت سەنئەت يادىكارلىقلىرى، ئۆرپ – ئادەت، يېمەك – ئىچمەك مەدەنىيەتلىرىمىزنى ھېچقانداق بىر دۆلەتنىڭ مەدەنىيىتىگە ئوخشاتقىلى بولمايدۇ.

دېمەك بىزنىڭ ساياھەت بايلىقىمىزنىڭ يوشۇرۇن كۈچى ئىنتايىن بول بولۇپ، قېزىشقا ئەھمىيەت بېرىلىدىغان بولسا پۈتكۈل دۇنيانى ئۆزىگە جەلپ قىلالايدۇ ھەم «گۈزەل شىنجاڭ»، «جەلىپكار شىنجاڭ» دېگەندەك دېگەندەك شوئارلار ھەقىقىي تۈردە ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدۇ. ساياھەت نۇقتىلىرىنى كەسپلەشتۈرۈش، ئۇلارنى تۈرلەرگە ئايرىش، ئۆتەڭ، مېھمانسارايلارنىڭ دەرىجىلىرىنى كۆتۈرۈشكە دۆلەت ھەقىقىي تۈردە مەبلەغ ئاجراتسا ساياھەتتىن كىرىدىغان كىرىم ھەسسىلەپ ئېشىشى تۇرغان گەپ. ھازىر دىيارىمىزدىمۇ  يۇقۇرى سۈرەتلىك تاش يوللار كۆپىيىپ، قاتناش تەرەققىي قىلىۋاتىدۇ. دېھقانلارمۇ خېلى يىراق جايلاردىن ئۆزلىرى پىششىقلاپ ئىشلەپچىقارغان مەھسۇلاتلارنى شەھەرلەرگە ئەكىرىپ سېتىپ، ئازۇدۇر – كۆپتۇر نەپ ئېلىۋاتىدۇ. ئەمما بىز ساياھەت قىلىشقا تەلمۈرىۋاتقان تۈركىيەگە سېلىشتۇرغاندا دېھقانلىرىمىزنىڭ سالغان مەبلىغىگە تۇشلۇق تاپقان پايدىسىنى چوڭ دېگىلى بولمايدۇ. نېمە ئۈچۈن؟

تۈركىيەنىڭ يېمەكلىك سانائىتىنىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇرۇپتىمىز، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ مېۋە – چىۋىلەرگە بولغان پىششىقلاپ ئىشلەش تەرەققىياتى دۇنيادا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىكەن. ئۇ يەردىكى ھەر قانداق مېھمانسارايلارنىڭ ئاشخانىلىرىدا 7 – 8 خىل مېۋە – چېۋە قايناتمىلىرىنى  (مۇراببا) ئۇچرىتىپ تۇرىسىز. ئۇنىڭدىن باشقا تۈركىيەنىڭ «ئۈلكەر»، «ئالبىنى» ھەر خىل ئىچىملىكلىرى ھازىر خەلقئارالىق يېمەك –ئىچمەك ساھەسىدە خېلى مۇھىم ئورۇننى ئىگىلىدى. جۈملىدىن دىيارىمىزدىمۇ تۈركىيەنىڭ ھەر قانداق يېمەك – ئىچمەك مەھسۇلاتلىرىنى تاپالايسىز.

تۈركىيە كىيىم – كېچەك ساھەسىدىمۇ ئالاھىدە تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ھازىر ئۇلارنىڭ مەھسۇلاتلىرى خەلقىمىزنىڭ ياقتۇرۇپ كىيىدىغان ئىستېمالىغا ئايلاندى. تۈركىيە بازارلىرىنى ئارىلاپ كۆرگىنىمىزدە «كاپال چاشى» دەك خەلقئارالىق چوڭ بازارلار، توپ سېتىش ئورۇنلىرى كىشىنى ئۆزىگە ئالاھىدە جەلىپ قىلىدىكەن. تۈركىيەنىڭ ئۇششاق سانئىتى ھەم قول – ھۈنۈەۋەنچىلىك سەنئىتىمۇ تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ساياھەتچىلەرنى ئالاھىدە جەلىپ قىلىدىكەن. ساياھەت يېتەكچىمىزنىڭ تونۇشتۇرىشىچە، «كاپال چاشى» بازىرىنى ئىككى كۈندىمۇ ئايلىنىپ بولالمايدىكەنمىز. ئۇ يەردىكى يېپەك مال بازىرى ۋە پۇراقلىق بۇيۇملار بازىرى قاتارلىق داڭلىق خەلقئارالىق بازارلىرىنى كۆرگىنىڭىزدە رەتلىك تىزىلغان بويۇملارنى، پاكىز مۇھىتنى، چىرايىدىن نۇر يېغىپ تۇرىدىغان تىجارەتچىلەرنىڭ «ئابلا،(ئاچا) مەرھابا!»، «ئاننى، مەرھابا!»… دەپ بىزنى تەكلىپ قىلىۋاتقان ئىللىق مۇئامىلىسىنى كۆرۈپ سۆيۈنۈپ كەتتۇق.

مەن ئۆزۈمنىڭ ئويلىغنلىرىم، ھېس قىلغانلىرىمنى توغرا بايان قىلدىم دەپ جەزىم قىلالمايمەن. چۈنكى مەن تۈركىيەدە پەقەت 12 كۈنلۈكلا ساياھەت قىلدىم. ساياھەت داۋامىدا كۆرگەن، ئاڭلىغانلىرىم پەقەت چۈشەندۈرگىچىنىڭ سۆزلىگەنلىرى خالاس.

ئانتالىيەگە كەلدۇق

كەچ سائەت تۈركىيە ۋاقتى 8:30 دا ئانتالىيەنىڭ قارا دېڭىز بويىغا جايلاشقان «كەندىر» مېھمانخانىغا يېتىپ كەلدۇق. بۇ مېھمانخانا نەچچە كۈندىن بېرى بىز قونۇپ ئۆتكەن مېھمانخانىلاردىن نەچچە ھەسسە گۈزەل ئىكەن. كوچىلاردا پالما دەرەخلىرى قە كۆتۈرۈپ تۇرۇپتۇ. بىز چۈشكەن مېھمانخانىنىڭ ئومۇمىي كۆرۈنىشى يېرم چەمبەر شەكلىدە بولۇپ، مېھمانخانا ئارقىسى يەنى يېرىم چەمبەرنىڭ ئىچى تەرىپى قارا دېڭىزغا قاراپ تۇرىدىكەن. يېرم چەمبەر شەكىلنىڭ ئارقا تەرىپى ئالدى ئىشىك، ئىچى تەرىپىدە پۈتۈنلەي دېرىزە، بالكونلار بولۇپ، ئاستىنقى قەۋەت ئاشخانا ئىكەن. ئاشخانا دېرىزىلىرىمۇ ئاساسەن قارا دېڭىزغا قارىتىلىپ ياسىلىپتۇ. ئاشخانا تۈۋىدە ئولتۇرۇپ سىرتقا قارىسىڭىز دۈپ –دۈگۈلەك چوڭ – كىچىك كۆل، كۆل ئەتراپىدا پالما دەرەخلىرى، كۆپ كۆك دېڭىز، دېڭىزدا لەيلەپ يۈرگەن ئاپئاق پاراخوت، كاتىر، قولۋاقلار سىزگە ئاجايىپ بىر رىۋايەتتەك مەنزىرە پەيدا قىلىدىكەن. بىر كۈن توختىماي يول يۈرگەن بولساقمۇ، بۇ يەرگە كېلىپ باشقىچىلا بىر دۇنياغا كېلىپ قالغاندەك بولۇشۇپ، خوشاللىققا چۆمۈلدۇق. تاڭ ئاتقاندا قۇياش بىزگە ئىللىق نۇرىنى قۇچىقىنى ئېچىپ پارلاپ كەتكەنىدى.

ئانتالىيانى «قۇياش كۆتۈرۈلگەن جاي» دېگىنى بىكار ئەمەسكەن. 3 – 4 كۈندىن بېرى ئۆزىنى كۆرسەتمەي زارىقتۇرغان قۇياشنىڭ كەيپىياتىمىزنى بىراقلا كۆتۈرۈشىنى ئەسلا ئويلىماپتىكەنمەن.

ئۇچىلىرىمىزدىكى يالاڭ پەلتۇ، قېلىن كىيىملىرىمىزنى سېلىۋېتىپ، قۇشتەك يەڭگىل بولۇپ، بۇ يەردىكى ساياھىتىمىزنى باشلىۋەتتۇق. بىز ئاتالىياغا كېلىپ ئەتىسى يەنى 10 – نويابىر «ئاتا تۈرك» مۇستاپا كامال ۋاپات بولغان خاتىرە كۈنى بولدى. بۇ جاي «ئاتا تۈرك» مىللىي مۇستەقىللىق ئىنقىلابىنى قوزغىغان ھەم سۇلتان ئىمپىرىيىسىگە قارام بولمايدىغانلىقى جاكارلانغان ئەكسىچە، ئىستانبولنىڭ ئانتالىيەگە قارايدىغانلىقىنى جاكارلىغان جاي. ياۋروپادىكى ئانتانتا دۆلەتلىرىگە جەڭ ئېلان قىلىپ قاقشاتقۇچ زەربە بەرگەن، پۈتكۈل تۈركىيە خەلقىگە ئازاتلىقنىڭ ئۈمىد نۇرىنى چېچىپ، ئاساسىي قانۇننى ئېلان قىلغان جاي. بۈگۈن بۇ يەردىكى تۈركلەر ھەممىلا يەردە دۆلەت بايرىقىنى يېرىم چۈشۈرۈپ، «ئاتا تۈرك» كە بولغان سېغىنىشىنى بىلدۈرۈشكەنىدى.

ئانتالىيەنىڭ نوپۇسى ئەسلى بىر مىليونغا يېتىدۇ. ياز كۈنلىرى بۇ يەرگە كېلىپ ساياھەت قىلغۇچىلارنىڭ كۆپلىگىدىن 10 مىليون كىشىگە يېتىدىكەن. ئانتالىيە دېگەن ئىسىم بۇنىڭدىن 1500 – يىل ئىلگىرى ئۆتكەن شەرقىي رىم پادىشاھى ئانتالوسنىڭ نامىدا قويۇلغان. (مەن بەزى يازمىلاردا «ئاناتولىيە» دەپ ئوقىغان ئىدىم. لېكىن يېتەكچىمىزنىڭ ۋە شۇ يەردىكى تەشۋىق ۋاراقچىلىرىدا «ئانتالىيە» دەپ ئاتىلىدىكەن) ئۇ زامانلاردا رىملىقلار، گىرىكلەر دېڭىز قاراقچىلىرىدىن مۇداپىئەلىنىشنى كۆزدە تۇتۇپ، شەھەرلەرنى دېڭىز قىرغاقلىرىدىن 8 ــ 10 كىلومېتىر ئىچكىرسىگە سالاتتى.

ھازىرقى قارا دېڭىزنىڭ تىك قىيالىرى، قىرغاقلىرى ئەتراپلىرىغا سېلىنغان تۇرالغۇ ئۆي، مېھمانسارايلىرىغا قارىسىڭىز ئۇلارنىڭ شەكلى بايا بىز تونۇشتۇرۇپ ئۆتكەن يېرىم چەمبەرلىك «كەندىر» مېھمانسارىيىغا ئوخشاش ھەممىسىنىڭ دېرىزە، بالكونلىرى قارا دېڭىزغا قاراپ تۇرىدىكەن. ئۇ يەردىكى ھەرقانداق مېھمانساراي سىزنى قارا دېڭىزنىڭ ساپ ھاۋاسى ۋە گۈزەل مەنزىرىسىدىن بىمالال ھۇزۇرلىنىشقا ئەھمىيەت بېرىدىكەن.

ئەتىسى پارلىغان قۇياش بىزگە كۈلۈپ باققانىدى. بۇنى كۆرگەن ئۆمەك ئەزالىرىمىز يېتەكچىمىزگە پاراخوتقا چىقىپ دېڭىز سەيلىسى قىلىش تەكلىپىنى ئوتتۇرغا قويۇشتى. ساياھەت يېتەكچىمىز تەلەپلىرىمىز بويىچە چۈشتىن كېيىن دېڭىز ساياھىتىنى ئورۇنلاشتۇردى.

ساياھەت پارخوتلىرى توختايدىغان پورتتا ئادەتتىكى پاراخوت، «قاراقچىلار» پارخوتى، «ھەشەمەتلىك پاراخوت» دېگەندەك ھەر خىل پاراخوتلار بىزنى كۈتۈپ تۇرۇپتۇ. بۇ يەر قاينام – تاشقىنلىققا چۆمۈپ كەتكەن جاي بولۇپ، دېڭىز قىرغىقى بىلەن تىك قىيالار ئارىلىقى يايمىچىلار بىلەن توشۇپ كېتىپتۇ. تىك قىيا بىلەن دېڭىز ئارلىقىدا ئاپتوموبىللار، ھارۋىلار، ۋېلىسپىتلىكلەر، پىيادىلەر، ئۇياقتىن – بۇياققا ئۆتۈشۈپ تۇرغان بولۇپ، بىر تەرەپتىن باققاللار ۋارقىرىشىپ خېرىدار چاقىرىشىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن دېڭىز قىرغىقىدىكى ساياھەت پاراخوت ئىگىلىرىمۇ پاراخوتلىرىغا خېرىدار چاقىرىپ، بەس – بەس بىلەن باھاسىنى توۋلىشىپ تۇرىدىكەن.

بىز ئوتتۇرىھال چوڭلۇقتىكى بىر پاراخوتقا چىقتۇق، پاراخوتنىڭ 1 – قەۋىتىدە قاتار قويۇلغان ئورۇندۇقلار، ئۈستىنكى قەۋىتى چۆرىسىگە قاتار قويۇلغان ئورۇندۇقلاردىن باشقا ئوتتۇرسىدا مەيدان ئىكەن. پاراخوتنىڭ قۇيرۇق قىسىمىدىكى ئىگىزرەك جايغا 2 ـ 3 تولۇق قوراللانغان قاراقچىلارنىڭ ھەيكىلى تۇرغۇزۇلغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ قاپ –قارا كىيىملەرنى كىيىپ تۇرغان سۈرلۈك تەلەتى بىزگە قاراپ تۇرۇپتۇ.

بىز پاراخوتقا چىقىپ 5 ـ 10 مىنۇت ئۆتمەيلا ياڭراتقۇدىن تۈركچە مۇزىكا جاراڭلاشقا باشلىدى. ياشلار مۇزىكىنى ئاڭلاش بىلەنلا ئۇسسۇلغا چۈشۈپ كەتتى، قايناڭ ئۇيغۇرۇم! بەزىلىرىمىز زامانىۋىي ئۇسسۇل ئوينىسا، يەنە بەزىلىرىمىز ئۇيغۇر ئۇسسۇلى ئوينىشىۋاتاتتى. بىز كونيادا زىيارەت قىلىپ ئۆتكەن جالالىدىن رومى ئەسلى بىر سۇلتانۇل ئولىمانىڭ ئوغلى بولۇپ، يەتتە ئەۋلادقىچە مۇسۇلمان ئىدى. ئەمما ئۇ كىشى داپ بىلەن راۋاپ چېلىنسا سول قولىدا ياقىسىنى تۇتقان، ئوڭ قولىنى ئىگىز كۆتۈرگەن ھالدا ئۆزىنى ئۇنتۇغان ھالدا ساماغا چۆرگىلەيتتى. بىز بىر ئاددىي ئىنسان، ئوينىساق نېمە بوپتۇ؟ ئۇسسۇل ئوينىغاندا كىشى ھەممە قايغۇ – ھەسرەتلىرىنى ئۇنتۇپ، مۇزىكىغا قوشۇلىدۇ، مۇزىكىغا قەدەملىرىنى تەڭكەش قىلىدۇ. ئۇسسۇل راسا ئەۋجىگە چىققاندا پاراخوت مۇلازىملىرىدىن 2 ـ 3 كشىمۇ ئوتتۇرغا سەكرەپ چۈشۈپ ئويناۋاتقان ئۇيغۇرۇمغا ئارىلىشىپ كەتتى. ھەي ئۇيغۇرۇم مەيلى چۆلدە مەيلى بوستاندا، مەيلى دېڭىزدا بولسۇن ناخشا – مۇزىكىدىن زادىلا ئايرىلالمايدۇ. ئاڭلىنىۋاتقان ناخشىنىڭ تۈرك ناخشىسى ئىكەنلىكىنى بىلىمىز، لېكىن مەزمۇنىنى بىلمەيمىز. ئۇيغۇرۇمغا ناخشىنىڭ مەزمۇنى ئەمەس بەلكى ئۇدارى چۈشۈنىشلىك، تەرجىمان كەتمەيدۇ. بۇ خۇددى جالالىدىن رومى ئۆز شېئىرىدا ئېيتقاندەك:

 

ئىشىق تىلى، راۋاپ تىلىدەك بىر ئىمىش،

تۈرك، يۇنان، ئەرەبكە بىر ئىمىش.

 

دېگەندەك بىر ئىش بولدى. مەيداندىكى ئۇيغۇرغا قوشۇلۇپ ئۇسسۇل ئويناۋاتقانلار تۈركمۇ، گىرىكمۇ بىلمەيمەيمىز. قەدەملىرى ئۇدار –تاكىتلارغا چۈشسىلا بولدى.

كۆزنى يۇمۇپ ئاچقىچە ئىككى سائەت ئۆتۈپ كەتتى. دېڭىز سۈيى بۈگۈن تىپتېنچ تۇراتتى. دېڭىزدا نە شامال، نە تۇمان يوق. بىز كۆرۈپ تۇرغان قارا دېڭىز سانسىزلىغان قانلىق ئۇرۇشلارنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزگەن، قانچىلىغان ئۇرۇش پاراخوتلىرى چۆكۈپ كەتكەن ھەتتا قانچىلىغان ئەزىم دەريالارنىڭ سۈلىرىنىمۇ ئۆزىگە سىڭدۇرۇپ يۈتىۋالغان تۇرۇقلۇق ھېچنىمە بولمىغاندەك تۇراتتى. پاراخوت دېڭىز سۈيىنى يېرىپ ئىلگىرلىمەكتە. مەن ئۇنىڭدىن ھاسىل بولغان يوغان قۇش قانىتىدەك بۇژغۇنلارنى كۆرىۋاتاتتىم. دېڭىزنىڭ قوينى نېمە دېگەن كەڭ، ئۇ دەھشەتلىك بورانلارنىمۇ قىرغاقلارغا ئۇرۇپلا ئۆتكۈزىۋېتىدۇ. سانسىزلىغان يامغۇر – يېشىنلارنىمۇ  قوينىغا سىغدۇرۋېتىدۇ. ئەنە كۆرۈۋاتىمىز ــ دېڭىز قىرغىقىدىكى تىك قىيادىن شىددەت بىلەن قويۇلىۋاتقان دەريا سۈيىنى! ئەگەر بۇ دەريا سۈيى تېشىپ بىرەر يۇرتقا كېلىپ قالسا تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز پاجىئەلىك ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرگەن بولار ئىدى – ھە! دېڭىزنىڭ قوينى نېمە دېگەن كەڭ، كۆتۈرۈشلۈك ھەم چوڭقۇر بولىدىغاندۇ؟ بالىلىق چاغلىرىمدا گۈزەل قارا دېڭىزنى ئوتتۇرا مەكتەپ جۇغراپىيە دەرسلىكىدە ئوقىغان ھەم خەرىتىدە كۆرگەنىدىم. بۈگۈن مانا سېنىڭ خۇش جامالىڭنى كۆرۈشكە سازاۋەر بولدۇم. سېنىڭ قوينۇڭدا ئۈزىۋاتىمەن، سېنىڭ ئۈستۈڭدە تۇرىۋاتىمەن، ئاھ دېڭىز! دۇنيادىكى دېڭىز – ئوكيانلارغا ئەڭ يىراق بولغان ماكاندا ياشىغان، دېڭىزنىڭ قانداق بولىدىغىنىنى كۆرۈپمۇ باقمىغان بىر ئىنسان ئىدىمغۇ؟…

دېڭىز ساياھىتىمىز ئاخىرلىشىپ قايتىۋاتقان چېغىمىزدا يېقىن ئارىلىقتا «قاراقچى» ناملىق پاراخوتتىكى بىر توپ كىشىلەر (ھەممىسىنىڭ بىر خىل فورما كىيىنىشلىرىگە قارىغاندا ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى بولسا كېرەك دەپ پەرەز قىلدىم) بىزنىڭ ئويناۋاتقان ئۇسسۇللىرىمىزغا قاراپ «ھۇررا، ھۇررا!..» دەپ چاۋاك چېلىشىپ كەتتى. بەزىلىرى قوللىرى بىلەن ئىشارەت قىلىشىپ «سۆيگۈ» لىرىنى ھەدىيە قىلىشاتتى.

ئىلگىرلەۋاتقان ئۆمىكىمىز بۈگۈن ئانتالىيەنىڭ سىلىك ناھىيەسىگە كەلدۇق. بۇ يەردە «دۇدەن شارقىراتمىسى» دەپ ئاتىلىدىغان داڭلىق شارقىراتما بار ئىكەن. يىراقتىن ئېقىپ كېلىۋاتقان دەريا سۈيى ئىنتايىن تېز ئاقاتتى. تاشتىن –تاشقا ئۇرۇلىۋاتقان سۇ شاۋقۇنى جاھاننى بىر ئاپتۇ. دەيا بويىدا ئۆسكەن سۈگەت گۈل، پىكوس گۈللىرى بولۇق ھەم دەرەختەك ئۆسكەن، ئۆيلىرىمىزدە ئارزۇلاپ باقىدىغان ئۈژمە گۈللىرىمۇ بۇ يەردە يوغان دەرەختەك ئۆسۈپ كېتىپتۇ. ئۇنىڭدىن باشقا مەن كۆرۈپ باقمىغان ئۆسۈملۈكلەرمۇ بۈك – باراقسان ئۆسكەن بولۇپ، ئاجايىپ بىر بوستانلىقنى شەكىللەندۈرگەن ئىدى. سارغىيىپ پىشاي دەپ قالغان ئاپلىسىن، باشلىرىڭىزغا تېگىپ تۇرغان زەيتۇنلار ھەممىلا يەردە كۆرۈنۈپ تۇراتتى.

شىددەت بىلەن شاۋقۇنلاپ ئېقىۋاتقان دەريا سۈيى يوغان يېرىم چەمبەر شەكىللىك تىك قىيادىن بىر قانچە ئېقىنلارغا ئايرىلىپ، چوڭقۇر جىلغىغا ئوقتەك ئېتىلىپ چۈشىدىكەن. يۇقۇرىدىن پەسكە قارىسىڭىز سۇلار ياردىن ئېتىلىپ چۈشكەچكە بوشلۇقتا گىرىمسەن تۇمان پەيدا قىلىپ تۇرۇپتۇ. پەسكە چۈشۈپ تاماشا قىلىشتىن ئىلگىرى شارقىراتما چۈشىدىغان جايدىكى دەرەخلەر ئارىسىدا بىر ئاشخانا بولۇپ، باشلىرىغا ئاق ياغلىق چېگىۋالغان، ئۇچىلىرىغا ئاپئاق پەرتۇق تارتىۋالغان ئىككى ئايالنىڭ خېمىر يېيىۋاتقانلىقىغا قاراپ تۇرۇپ قالدىم. ئۇلار سۇپىدا يۈكىنىپ ئولتۇرۇپ خۇددى بىزنىڭ يېزىلىمىزدىكى قىز – جۇۋانلىرىمىزدەك قىياپەتتە خېمىرنى نوغۇچ بىلەن بىر ئەپچىل يايماقتا ئىدى. ئۇلارنىڭ كىيىنىشلىرى، تاختا – سۇپۇرلارنىڭ پاكىزلىقى ئادەمنىڭ زوقۇنى، ھەۋىسىنى كەلتۈرەتتى! شەھەردىن خېلى يىراق بولغان مۇشۇنداق

خىلۋەت قىرلاردىمۇ پاكىز مۇھىتنى يارىتىش ئوڭاي ئىش ئەمەس ئىدى.

ئالدىمىزدا كېتىۋاتقان يېتەكچىمىزگە يېقىن ئەگەشمىسەك بۈك –باراقسان دەل – دەرەخ، گۈل – گىياھلار ئارىسىدىكى قاتمۇ – قات چىغىر يوللار، ئەگرى – بۈگرى پەلەمپەيلەردىن چۈشكىچە ئېزىپ قېلىشىمىز ئېھتىمالدىن يىراق ئەمەس ئىدى. مەن خېمىر يېيىۋاتقان جۇۋانلارغا قارىغىنىمچە يېتەكچىمىزگە ئەگىشىپ پەسكە چۈشتۈم. تىك قىيا بىلەن دەريا ئارلىقىدىكى بىر خىلۋەت بوشلۇقتا بېلىق كاۋىپى پىشۇرىدىغان ئەپلىككىنە سېلىنغان ئاشپۇزۇل بار ئىكەن. تۈركلەرنىڭ مۇشۇنداق كىچىككىنە بىر زېمىندىنمۇ ئۈنۈملىك پايدىلىنىشىشىنى كۆرۈپ، ئۇلارنىڭ ئەقلىگە لال بولدۇم. يۇقۇرىغا قارىسىڭىز شارقىراتما، تۆۋەندە زۇمرەت كەبى دەريا سۈيى، قىيالاردا ئېسىلىپ تۇرغان رەڭگا – رەڭ گۈل – گىياھلار… بۇ مەنزىرىلەر مېنى ئىختىيارسىز ھالدا قۇرئان كېرىمدە ئېيتىلغان: «ئاستىدىن ئۆستەڭلەر ئېقىپ تۇرغان جەننەت» نى ئەسلەتتى!

مانا مۇشۇنداق ئادەمنىڭ خىيالىغىمۇ كەلمەيدىغان خىلۋەت جىلغىدىكى ئاشپۇزۇلدىمۇ ئاپئاق داستىخانلار، ئارا – پىچاقلار شىرەلەرگە رەتلىك قويۇلغانىدى. بېلىق كاۋىپى مەخسۇس تاۋىدا كەلتۈرۈلدى. قارىغاندا بۇ تاۋا بېلىق كاۋىپى قىلىشقا ئالاھىدە ياسالغاندەك قىلاتتى. مەن تاۋنى ئېلىش ئۈچۈن قولۇمنى ئۇزاتقىنىمدا مۇلازىمەتچى: «يو، يو قىزىق!» دېگىنىچە تاۋنى شىرەگە قويۇپ بەردى. بىر كىلولۇق چوڭ شىشىدە مۇزدەك سۇ كەلتۈرۈلدى. «چاي ئىچسىڭىز بىر بارداق چاي بىر لىرا!…» دەيتتى مۇلازىملار مۇلايىملىق بىلەن. ئەجىبا تۈرۈكلەر ئېنىرگىيە تېجەشنى بەك مۇھىم بىلەمدىغاندۇ؟ يېنىدا دەريا سۈيى تۇرسا، سۇنىمۇ تېجەمدىغاندۇ دەپ ئويلاپ قالدىم.

ئەسفەندوس تىياتىرخانىسى

ئەسفەندوس تىياتىرخانسى بۇنىڭدىن 1800 يىل ئىلگىرى رىم ئىمپىرىيىسى دەۋرىدە سېلىنغان تىياتىرخانا بولۇپ، تىياتىرخانىنىڭ قۇرۇلنىسى پۈتۈنلەي تاشتىن ياسالغان بولغاچقا، ھازىرغىچە مۇكەممەل ساقلىنىپ كەلگەن. تىياتىرخانىغا خېلى كۆپ ئادەم سىغىدىغان بولۇپ، ئىچىگە كىرگىنىمىزدە تاماشىبىنلار ئولتۇرىدىغان قاتار – قاتار پەلەمپەيسىمان تاش ئورۇندۇقلارنى كۆردۇق. ئورۇندۇقلارنىڭ ئۈستىدە ئايرىم – ئايرىم ئىشىكلەر بولۇپ، ئورۇندۇقلارنىڭ ئالدىدا ئانچە چوڭ بولمىغان مەيدان بار ئىكەن. ئويۇن قويغۇچىلار، گىلادىياتورلار ماھارەت كۆرسىتىكەن ھەم تۈرلۈك مۇراسىم پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزىلىدىكەن. بېشىمىزنى كۆتۈرۈپ ئالدىمىزغا قارىساق، ئاقسۆڭەكلەر ئولتۇرۇپ ئويۇن كۆرىدىغان لوژىلار (بالكونلار) بولۇپ، ئاستىدا ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان مەھبۇسلارنىڭ ھايات – ماماتىنى بەلگىلەيدىغان يىرتقۇچ ھايۋانلارنىڭ قەپەسلىرى كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇ. مەھبۇسلار يىرتقۇچلارنى يېڭىۋالسا ئۆلۈم جازاسى بىكار قىلىنىدىكەن، ئەگەر يېڭىلىپ قالسا يىرتقۇچلار تەرىپىدىن تالاپ ئۆلتۈرۈلىدىكەن. ئاقسۆڭەكلەر بۇنداق ۋەھشىيانە ئېلىشىشلارنى كۆرۈپ، ھۇزۇرلىنىپ ئولتۇرىدىكەن. ئەينى زاماندىكى رىم چەۋەندازلىرىنىڭ كىيىملىرىنى كىيىشكەن ئەسكەرلەر قېلىچ – نەيزىلىرىنى ئوينىتىپ، ساياھەتچىلەرنى رەسىمگە چۈشۈشكە ئۈندەپ تۇرىدىكەن. بۇ ئارىلىقتا ئەزالىرىمىزدىن بىر قانچىمىز ئۇلار بىلەن خاتىرە رەسىمگىمۇ چۈشۈۋالغان بولدى.

 

ساياھەت داۋامىدا بىز سىلىك، دېڭىزلى، پامۇق (پاختا) قەلئەسى دېگەن جايلارغا باردۇق. ماڭغان يوللىرىمىز تاغلىق يوللار بولۇپ، بەزىدە ئۆزىمىز كېتىۋاتقان تەرەپلەرنىمۇ ئايرىيالماي قالاتتۇق.

پامۇق قەلئەسىنىڭ ئورنى تاغ تۆپىسىدىن ئانچە ئىگىز بولمىغان جايغا ئورۇنلاشقان بولۇپ، ھاك سۇلىرى ئېقىپ پەسكە چۈشۈش جەريانىدا ھاسىل بولغانىكەن. يىراقتىن قارىسىڭىز ئاپئاق قار دۆۋىسىدەك ياكى پاختا دۆۋىسىدەك بىر مەنزىرە كۆرىنىدىكەن. ئۇنىڭ بىر تەرىپىدە دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ بولغان ھرالىس دەپ ئاتىلىدىغان قەبرىستانلىق بولۇپ، خىرىستىيانلار ھەج –تاۋاپ قىلىدىغان نۇقتىلاردىن بىرى ھېسابلىنىدىكەن. بۇ يەر ئەسلىدە رىم ئىمپىرىيىسى دەۋرىدە قۇرۇلغان بىر شەھەر خارابىسى ئىكەن. خارابىدىن تاش تۆۋرۈكلەرگە ئويۇلغان نەقىشلەرنىڭ ئانچە – مۇنچە ئىزنالىرىنى ھەم ئەينى چاغدىكى سۇ يوللىرىنىڭ قالدۇقلىرىنى كۆرۈشكە بولىدىكەن.

خىرىستىيانلارنىڭ تاۋاپ قىلىش ئادىتى بويىچە ئېيتقاندا ھەج تاماملاش ئۈچۈن ئاز دېگەندە تۆت ئورۇننى تاۋاپ قىلىش دۇرۇس ھېسابلىنىدىكەن. ھرا پولوس قەبرىستانلىقىنىڭ بۇنداق چوڭىيىپ كېتىشىنىڭ سەۋەب شۇكى ئۇلارنىڭ قارىشىچە بۇ يەر تەڭرىلەر ياشىغان جاي ھەم ئۇلار باقى ئالەمگە سەپەر قىلغان ئورۇن دېيىلىدىكەن. شۇڭا، خىرىستىيان مۇخلىسلىرى ۋە ياشانغانلىرى ھرالىسقا كېلىپ ياشاشنى ھەم مۇشۇ يەردە باقى ئالەمگە كېتىپ، تەڭرىلەرنىڭ ئايىقىدا يېتىشنى ئارزۇ قىلىدىكەن. بۇ يەرنىڭ دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ قەبرىستانلىق بولۇپ قېلىشىدىكى سەۋەپمۇ دەل ئۇنىڭ تاغدىكى قاتمۇ – قات قەبرىلەرنىڭ كۆپىيىپ كېتىشى ئىكەن.

 

ئىزمىرغا سەپەر

ئىزمىر يوللىرى بويىدىكى ئەنجۈر، ئانار، زەيتۇن، ئاپلىسىنزارلىقلار بارغانسېرى قويۇقلىشىپ باراتتى. ئايدىن ناھىيەسىگىمۇ يېتىپ كەلدۇق. بۇ يەر ھەقىقىي مېۋە – چىۋە ماكانى ئىكەن. ئايدىن ئاپەندىنىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، ئايدىن ناھىيەسىدىكى پۇقرالار يىل بويى بىر قېتىملا گۆش ئىستېمال قىلىدىكەن. ئادەتتە ئاشلىق، مېۋە – چىۋە، كۆكتاتلارنى ئاساسىي ئوزۇقلۇق قىلىدىكەن.

شۇ ھامان خىيالىمدىن تۈركىيە يازغۇچىسى جان دوندارنىڭ «سېرىق چاچلىق پالۋان» رومانىدا تەسۋىرلەنگەن ئايدىن ناھىيەسىنىڭ «سېرىق زەيبەك» ئۇسسۇلى كۆز ئالدىمغا كەلدى. تۈرك ئاتىسى جىگەر كېسىلىنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىغا يەتكەن چاغدا مۇشۇ پەلۋان ئۇسسۇلنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئوينىغانىكەن. ئايدىن ناھىيەسىنىڭ يىگىتلىرى «سېرىق زەيبەك» ئۇسسۇلى بىلەن داڭلىق ئىكەن.

ساياھەت داۋامىدا ساپ پاختا مەھسۇلاتلىرى، خۇرۇم بۇيۇملار دۇكىنى، ساپ زەيتۇن يېغى سېتىش دۇكانلىرىنىمۇ ئالا قويماي ئارىلاپ چىقتۇق. بىز بىر خېلى چوڭ ساپ پاختا بازىرىغا كىرىپ مال سېتىۋالغان چېغىمىزدا، مۇلازىملاردىن بىرقانچىسى بىلەن سۆزلەشتىم. مۇھىت، ئوسمان ئاتلىق ئىككەيلەن مېنىڭ «ئوسمانلى» يېزىقىنى بىلىدىغانلىقىمنى سوراپ بىلىپ، (ئۇلار 1923 –يىلى جۇمھۇرىيەت قۇرۇلۇپ، يېزىق ئىسلاھات قىلىنغاندىن كېيىن ئەرەب يېزىقىنى ئىشلەتمىگەن) ئۆز ئىسىملىرىنى يازغۇزدى ھەم خەنزۇچە يېزىپ بېرىشىمنىمۇ ئۆتۈندى. ئۇلار مەن يېزىپ بەرگەن ئىسىملارنى چوقۇم ئۆگىنىۋالىدىغانلىقىنى ئېيتىپ: «گۈلە، گۈلە!» دېيىشىپ كەتتى. مەنمۇ «خۇشچاغ قالنىسىز!» دېگىنىمچە ئۇلار بىلەن خوشلاشتىم.

 

قەدىمىي شەھەر ـــ ئەفەس

ئەفەس قەدىمىي شەھىرى ــ رىم دەۋرىدە بىنا قىلىنغان ئەڭ چوڭ شەھەرلەرنىڭ خارابىسى بولۇپ، 8 – ئەسىردە بىر قېتىملىق قاتتىق يەر تەۋرەشتە خارابىگە ئايلانغان. بۇ خارابىلەرنىڭ ئەسلى تارىخى 5000 يىلدىن ئاشىدۇ. بىز كۆرىۋاتقان بۇ  خارابىگە 2400 يىل بولغان بولۇپ، قېزىۋېلىنغان شەھەر. بۇ يەر پۈتۈنلەي تاغ ئارىسىغا جايلاشقان. سالجۇقىلار دۆلەت قۇرغان چاغدا بۇ يەردە يەر تەۋرەشنىڭ كۆپ بولىدىغانلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئەسلىدىكى شەھەر خارابىسىنى تاشلاپ، تاغنىڭ ئارقىسىغا شەھەر قۇرغان.

قەدىمقى رىملىقلار ئەفەس شەھىرىنى مۇقەددەس جاي دەپ بىلگەن، ھەر قانداق كىشى بۇ شەھەرگە كىرىشتىن ئىلگىرى تاش مۇنچىغا چۈشۈپ، پاكلىنىپ كىرىدىكەنتۇق. بۇ ئاتالمىش دەرۋازىدىن كىرگىنىمىزدە، قېرى ئەنجۈر دەرىخى ئەتراپىدا كۆزلىرىنى پارقىرىتىپ خۇددى غوجايىنلاردەك يۈرگەن تۇم قارا، ئاق، سېرىق، ئالا – تاغىل ھەر خىل رەڭلەردىكى مۈشۈكلەرنى ئۇچراتتۇق. تاش تۆۋرۈكلەرنىڭ چوققىلىرىدا، تام –تۆپىلىرىدە، ئىشىك – دېرىزە ئەگمىلىرىدە سەكرىشىپ يۈرگەن مۈشۈكلەر پۇتلىرىمىز ئارىلىرىغىمۇ كىرىۋىلىپ، خۇددى بىزدىن يېمەكلىك تەما قىلىۋاتقاندەك كۆزلىرىنى يوغان ئېچىپ تەلمۈرۈپ  تۇرىشاتتى. ئۇلار ئۆزلىرىنى مۇشۇ جاينىڭ خوجايىنلىرى دەپ ئويلىشامدۇ ياكى بولمىسا «ھەي، مۇسۇلمان تۇرۇپ تەڭرىلەر ياشىغان جايدا سىلەرگە نېمە بار؟» دەپ بىزدىن سوراپ مىياڭلاۋاتامدۇ زادىلا چۈشەنمىدىم. مۇشۇكلەرنىڭ سۈرلۈك تۇرقىغا قاراپ مېنى سۈر باسىۋاتاتتى. بۇ مۈشۈكلەر خىرىستىيان تەڭرىلىرىنىڭ روھلىرىمۇ – يە؟… تەنلىرىم شۈركىنىپ مۈشۈكلەر ئارىسىدىن ئايرىلىپ چىقىپ، شەھەرنىڭ ئۇزۇن رەستىلىرىنى بويلاپ مېڭىشقا باشلىدىم. كوچا رەستىلىرىنىڭ ئىككى تەرىپى يىقىلغان تاش تۆۋرۈكلەر، تاملار، تاش كېسەكلەر بىلەن تولۇپ كېتىپتۇ. بۇ كوچىلار ئادەمسىز بولسىمۇ ناھايىتى مۇكەممەل، رەتلىك ئەينەن تۇرۇپتۇ. كوچىلارغا مەر –مەر تاشلار ياتقۇزۇلغان، تاملار، ئىشىك باشلىرىغا ئويۇلغان تاش ئويمىلار شۇنچىلىك نەپىس، دېرىزىلەرنىڭ ئەگمىلىرى شۇنچىلىك گۈزەل نەقىشلەنگەن بولۇپ، ئۆزىنىڭ جەلىپكارلىقىنى تامامەن يوقاتماپتۇ.

يوللارنىڭ بىر چېتىگە ياسالغان سۇ نولىرى، ئەۋرەز نولىرى، ھاجەتخانىلىرىنىڭ ئولتۇرىدىغان ئوچاقلىرى ھەممىسى تاشتىن ياسىلىپ، ئەۋرەز يوللىرىدىن تارتىپ ئالدىدىكى سۇپا، فونتانلىرىغىچە مۇكەممەل تۇرۇپتۇ. بۇنىڭدىن شۇنى بىلىۋېلىشقا بولۇدىكى رىملىقلار بۇندىن 2400 يىل بۇرۇنلا ئۆيلىرىگە سۇلارنى نولار ئارقىلىق كىرگۈزگەن، سۇ ئارقىلىق تازلىنىدىغان ھاجەتخانە، مۇنچىلارنى ياسىغان ھەم ئىشلەتكەنىكەن. شەھەرنىڭ ھۆكۈمەت بىنالىرى، مەجلىسخانا، رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ 3 –چوڭ كۇتۇبخانىسى ھېسابلىنىدىغان كۇتۇبخانىلىرى ھازىرغىچە ساقلانغان بولۇپ، بۇ يەردە مەدەنىيەتلىك مىللەتلەرنىڭ ھەشەمەتلىك ياشاپ ئۆتكەنلىكىنى نامايان قىلىپ تۇراتتى. ئالدىمىزدا 25 مىڭ كىشىلىك ئەفەس تىياتىرخانىسىمۇ قەد كۆتۈرۈپ تۇرۇپتۇ. ئۆز زامانىسىدىكى رىملىقلارنىڭ تارىخىي يالدامىلىرىنى كۆرۈشكە ۋقىت يار بەرمىدى. پۇرسەت بولسا يەنە كۆرۈپ قالارمىز.

 

ئىزمىر

تۈنۈگۈندىن بېرى باسقان يوللىرىمىزدا نۇرغۇن نەرسىلەرنى كۆردۇق. بولۇپمۇ يۇرتىمىزدا كۆرۈشكە نېسىپ بولمايدىغان زەيتۇنزارلىقلار، دالا دەرەخلىرىدەك ئۆسۈپ كەتكەن ئەنجۈرلەر، ئانارلىقلار ۋە ئاپسىلىن ئورمانلىقلىلىرى بىزنى باشقىلا بىر دۇنياغا باشلاپ كېتىۋاتاتتى. قۇشلار ئارىلىغىمۇ يېتىپ كەلدۇق. تۈركىيە يازغۇچىسى رىشات نۇرى كونتىگىننىڭ «چالىقۇشى» رومانىدا ئوقىغان بۇ جاي ــ مېنىڭ تەسەۋۋۇرۇمدا جىمى يەرنى قۇشلار قاپلاپ كەتكەن، دەل – دەرەخلەرنىڭ ئۈستىلىرىدە قۇش چاڭگىلىرى ئېسىلىپ تۇرغان، دۇنيادىكى قۇشلارنىڭ ھەممە خىلىنى كۆرگىلى بولىدىغان جاي ئىدى. ئادەمنىڭ خىيالى نېمىلەرنى ئويلىمايدۇ دەيسىز؟ ئەپسۇس، بۇ يەردە مەن بىرمۇ قۇش كۆرمىدىم.

قۇشلار ئارىلىغا كەچتە يېتىپ كېلىپ، «TATLISI»  مېھمانخانىسىغا چۈشتۈق. ياتاقلارنىڭ شارائىتىگە گەپ كەتمىگۈدەك. شۇنچە كۆپ ئۆتەڭ، ئاشپۇزۇللاردا غىزالىنىپتىمەن، بىراق نەگىلا بارساق تاماقنى تاللاپ يەيدىكەنمىز. تۈركىيەدە تاماق تۈرلىرىنىڭ كۆپلىكىن بەزىدە نېمە يېيىشىڭىزنىمۇ تاللىيالماي قالىدىكەنسىز. ئۆيىمىزدە بولساق، بۈگۈن لەغمەن ئەتسەم ئەتە نىمە ئېتەرمەن دەپ غەم بېسىپ كېتەتتى، ھەتتا بىزدە بەزى ئەر – خوتۇنلار مۇشۇ ئىش سەۋەبلىك جېدەللىشىپمۇ كىتىدىغان ئەھۋاللار مەۋجۇت. شۇڭا بۈگۈن ئۆزۈمچە ياتاقتا دەم ئالغاچ بۇ يەردىكى ياماق تۈرلىرىنى سانىنى خاتىرىلەپ بېقىش خىيالىغا كېلىپ قالدىم. تۈركلەرنىڭ گۆش ئىشلەتمەيمۇ تاماق تۈرلىرىنى قانداق تاپىدىغانلىقىغا ھەيرانمەن. ئەتىگەنلىك ناشتىدا بولسا: ئاق بولكا، قارا بولكا، تۇخۇم، پىشۇرۇلغان سۈت، تۈرلۈك سۈت يېمەكلىكلىرى، سوغۇق سۈت، ئوماچ، قەھۋە، ھەر خىل مېۋە شەربەتلىرى، مېۋە قايناتمىلىرى، خام كۆك توغرامچىلىرى قاتارلىقلار ئاساس قىلنىدىكەن. سۈت يېمەكلىكلىرى 10 نەچچە خىل، تاتلىق –تۈرۈم پىشرۇقلار 10 نەچچە خىل، ھەر خىل مېۋە قايناتمىلىرى 7 – 8 خىل،  يېڭى مېۋە –چىۋە. چۈشلۈك ۋە كەچلىك تائاملارغا گۈرۈچ دۈملىمىسى، توخۇ گۆشى، بېلىق، تۇخۇم قورۇمىلىرى، كۆتات قورۇمىلىرى، ئىتالىيە چۆپى قاتارلىقلار بولۇپ، تاماق تۈرلىرىنىڭ ئومۇمىي سانى 65 خىلدىن ئاشىدىكەن. دېمەك بۇلار بىزدەك گۆشلۈك تاماقلارنى كۆپ ئىستېمال قىلمىسىمۇ، ئۇلارنىڭ بەدەن ساپاسى ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلاردىن خېلىلا يۇقۇرى تۇرىدىكەن، مەيلى ياش پەرقىنىڭ قانچىلىك بولىشىدىن قەتئىي نەزەر، ئەرلىرى قاۋۇل، چەبدەس، ئاياللىرى زىلۋا، كېلىشكەن بولۇپ، ئىلمىي ئوزۇقلىنىشقا ئالاھىدە دېققەت قىلىدىكەن.

ئەتىسى سەھەردىلا ھازىرقىلار «مۇھەببەت دېڭىزى» دەپ ئاتايدىغان ئىگەي دېڭىزىغا يېتىپ كەلدۇق. دېڭىز قىرغىقىدىن ھەم تىك قىيالار تۈۋىدىن دېڭىزگە سوزۇلغان ئارال «قۇشلار ئاداسى» نى كۆردۈق. مەن ئويلىغان قۇشلار ئارىلىدا بىرمۇ قۇش كۆرمىدىم! قۇشلار قېنى، دەپتىمەن گۈدەك بالىلارچە ئاراللارغا، دېڭىزلارغا تەلمۈرۈپ، قۇشلار بىزنى كۆرۈپ ئۇچۇپ كەتتىمۇ- يە؟ ياكى بىز كەلمىگەن زامانلاردا بۇ يەر قۇشلار ماكانى بولغانمۇ –يە؟

ھازىرقى ئىگەي دېڭىزىدىكى بەزى ئاراللار گېرىتسىيە تەۋەلىكىدە بولۇپ، يىراقتىن كۆرۈنۈپ تۇرىدىكەن. تارىختا گېرىتسىيە تۈركىيەنىڭ كونا دۈشمەنلىرىدىن بولۇپ، ئىزمىرغا تالاي قېتىم تاجاۋۇز قىلىپ، چاڭگىلنى سوزىغان ھەتتا بېسىۋالغان. شۇ سەۋەبتىن تۈركىيە خەلقىمۇ تالاي قېتىم قانلىق جەڭلەرنى بېشىدىن كەچۈرگەن. ئالايلۇق، چاناق قەلئە ئۇرۇشى دەل مۇشۇ جايدا بولغان. دۇنياغا مەشھۇر تۇرەييا ئۇرۇشىمۇ گېرىتسىيە ـ تۈركىيە چېگرىسىدا بولغان؛ تۇرەييا ئۇرۇشى تەسۋىرلەنگەن كىنو قويۇلغاندىن كېيىن، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن 65 مىڭدىن ئارتۇق ساياھەتچى مۇشۇ يەرنى كۆرگىلى كەلگەن.

ئىزمىر شەھىرى ئىگەي دېڭىزى قولتۇقىغا جايلاشقان بولۇپ، ئەسلى سىمىردا ئىدى. 9 – ئەسىردە تاغ تۆپىسىگە قۇرۇلغان. تۈركىيەدىكى 3 چوڭ شەھەرنىڭ بىرى سانىلىدۇ.

بىز ئىزمىر شەھىرىدە بىر ھەربىي موزىينى زىيارەت قىلدۇق. چاناق قەلئە ئۇرىشىدا سىيىت ئون بېشىنىڭ 275 كىلوگىراملىق ئېغىرلىقتىكى توپ ئوقىنى كۆتۈرۋالغان چوڭ ھەيكىلىنى كۆردۇق. ئۇنىڭدىن باشقا ئەينى چاغدا ئىشلەتكەن تانكا، زەمبىرەك، ئايروپىلانلار، مۇھىم  خاتىرىلەرنى كۆردۈق.

 

مانسا ۋىلايىتى

مانسا شەھىرى ــ ئۈزۈم ماكانى دېيىلىدىكەن. نويابىر ئايلىرى قىزىل ئۈزۈم پىشقان چاغ ئىكەن. تۈركىيىدە ھەر قانداق مەھسۇلاتنى پىششىقلاپ ئىشلەپ بازارغا سېلىشنى بىرىنچى ئورۇنغا قويىدىكەن. يېمەك – ئىچمەك، كىيىم –كېچەك، قول – ھۈنەرۋەنچىلىك سانائەتلىرىنىڭ تەرەققىياتى ئالاھىدە بولۇپ، دۆلەت كىرىمى ئاساسلىق ساياھەتچىلىك ھېسابلىنىدىكەن. پىششىقلاپ ئىشلەش سانائىتىگىمۇ سەل قارالمايدىكەن.

مانسا ۋىلايىتىنىڭ ئاكسار ناھىيەسىگە كېلىپ چۈشلۈك غىزانى بىر ئۆتەڭدە يىدۇق. بۇ يەرنىڭ قىيمىلىق كاۋىپىنىڭ داڭقىنى ئاڭلاپ، كاۋاپنىڭ تېزىراق چىقىشىنى تۆت كۆش بىلەن كۈتتۇق. خۇش مۇئامىلىلىك مۇلازىملار داستىخانغا يوغان ئىستاكاندا مۇزدەك، تەملىك ئايران، بىر قاچىدىن ئوماچ، قات كۆك، شوخۇلا، تەرخەمەك توغرامچىسى، يېرىم تالدىن لىمون (بۇ يەردە لىمون سىركىنىڭ ئورنىدا ئىشلىتىلىنىدىكەن) يۇمشاق ھەم نېپىز تاۋا نېنى، قىيما كاۋاپلار كەلتۈرۈلدى. ھەممىمىز ھۇزۇرلىنىپ يېيىشتۇق.

ساياھەت دېگەن جاپالىق بىر ئىش بولسىمۇ، يېڭىلىقلارنى كۆرۈپ، مۇھىت ئالماشتۇرۇپ تۇرغاچقا چارچاپ كەتكىنىمىزنىمۇ سەزمەي قالىدىكەنمىز.

 

بورسا شەھىرى

سەپەر جەريانىدا شوپۇرىمىزمۇ چارچىغىنىغا قارىماي پۈكلىنىپ ئولتۇرۇپ، ئاپتوبۇسنى توختىماي ھەيدەپ بىزگە مۇلازىمەت قىلىۋاتاتتى. قانداقلا بولمىسۇن ئۇ تېخى ياش – تە…بىزمۇ ھارغىنلىقىمىزنى چاندۇرماي سەپىرىمىزنى داۋاملاشتۇردۇق. شۇنداق قىلىپ تۈركىيىنىڭ مۇھىم سانائەت شەھىرى ھېسابلىنىدىغان بورساغىمۇ يېتىپ كەلدۇق.

بۇ شەھەردە ياسىلىشى ئىنتايىن نەپىس ھەم كۆركەم بولغان 9 مىڭ ئادەم سىغىدىغان ھەشەمەتلىك «ئۇلۇغ جامئە» دەپ ئاتىلىدىغان جامىئە بار بولۇپ، تاملىرىغا يېزىلغان ھەر خىل نۇسخىدىكى ھۆسنخەتلىرىنىڭ كۆپلىكى ھەم ئۆزگىچە بېزىلىشى بىلەن ھۆسنخەت جامىئەسى دەپمۇ ئاتىلىدىكەن. جامىئەنىڭ بەزى تاملىرىغا ئوسمانلى ئىمپىرىيىسى دەۋرىدە سىزىلغان سەييارىلەر خەرىتىسىنىڭ رەسىملىرى چۈشۈرۈلگەن بولۇپ، جايلىشىش ئارلىقىنىڭ يىراق – يېقىنلىق نىسبىتى ھازىرقى زامان ئالىملىرىنىڭ ھېسابلاپ چىققان تەتقىقاتى بىلەن ئوخشاش چىققان.

بورسادا 1491 – يىلى قۇرۇلغان يەنە بىر يىپەك بازىرىمۇ بولۇپ، بۇ بازارنى ئارىلاپ ئۇنىڭ ناھايىتى چوڭ ھەم ئاۋاتلىقىنى، مال تۈرلىرىنىڭمۇ ئىنتايىن كۆپلىكىنى كۆردۇق. ھەم ئاز – تولا سوۋغاتلىقمۇ سېتىۋالدۇق.

بورسا ۋىلايىتىنىڭ گەملىك ناھىيىسى مەر – مەر دېڭىزىنىڭ كىچىك بىر قولتۇقىغا جايلاشقان بولۇپ، بۇ يەرنىڭ قارا زەيتۇنى داڭلىق ئىكەن. بۇ قېتىمقى سەپىرىمىزدە ئىستانبولدىن چىقىپ بورسا يالۇۋا ۋىلايىتىگە قەدەر جەمئى 2500 كىلومېتىر مۇساپىنى باستۇق. بۇ يەرنىڭ مېھمانسارىيىدا بىر كېچە قوندۇق. بىز چۈشكەن مېھمانساراي بىر ئارشاڭنى ئاساس قىلىپ سېلىنغان بولۇپ، مېھمانساراينىڭ ئاخىرقى بۆلىكى ئارشاڭ ئىكەن. ئايدىن ئەپەندى ئاپتوبۇستىن چۈشكىچە بۇ يەردە ئارشاڭ بارلىقىنى بىزگە ئالاھىدە چۈشەندۈرۈپ:

ــ خالىغانلار ئارشاڭغا چۈشسەڭلار بولىدۇ، ئۇۋىلاش ئورۇنلىرى بىلەن ھور ئارشاڭغا ئايرىم ھەق تۆلەيسىلەر دېدى.

كەچلىك تاماقتىن كېيىن مەن خۇفتەن نامىزىنى ئوقۇپ بولغىچە ئارىلىقتا دوستۇم چارچىغانلىق تۈپەيلى ئۇخلاپ قاپتۇ. مەن چارچاپ قالغان بولساممۇ دوستۇم بىلەن ئارشاڭغا چۈشۈپ، تازا بىر ھۇزۇلانغىم كەلدى. ئەپسۇس، دوستۇمنى شۇنچە ئويغاتساممۇ ئۇيقىسىنى ئاچالمىدى ئەكسىچە «نەگە، نەگە، قايسى ئارشاڭغا…» دەپ جۆيلۈپ قوپۇشقا ئۇنىمىدى. ئاخىرى بولماي ئۆزۈم يالغۇز ئارشاڭغا چىقىشقا مەجبۇر بولدۇم. زالغا چىقسام، ئۆمىكىمىزدىكى ئىككى ھاجىم بىلەن قارامايدىن كەلگەن رەئوپ ئەپەندى ئارشاڭغا چىقىش ئۈچۈن مېڭىشقا تەمشىلىپ تۇرۇشۇپتۇ، ئەتراپقا قارىسام مەندىن باشقا ئايال زاتى ھەممىسى ياتاقتىن چىقماپتۇ، شۇنداقتىمۇ ئۇلار بىلەن بىللە ئارشاڭغا باردىم. يالۇۋادىكى بۇ ئارشاڭ خېلى داڭلىق بولۇپ، ئەينى ۋاقتىدا تۈرۈك ئاتىسىنىڭ جېگەر كېسىلى ئاخىرقى باسقۇچقا كەلگەن يىلى مۇشۇ ئارشاڭغا چۈشۈپ داۋالانغانىكەن. يۇيۇنۇش زالىدا ئايرىم – ئايرىم خانىلار بولۇپ، مەن خالىيراق جايدىكى كۆلچەككە بېرىپ پۇت – قوللۇرىمنى 2 – 1 سائەت ئارشاڭ سۈيىگە چىلاپ ھۇزۇرلاندىم. كۆلنىڭ بىر تەرىپىدىن سۇلار بۇلدۇقلاپ كىرىپ تۇرسا، يەنە بىر تەرىپىدىن چىقىپ تۇرىدىكەن. ئەپسۇس، ھازىرغىچە پۈتۈن چېلىنىپ يۇيۇنالمىغىنىمغا پۇشايمان قىلىمەن.

تاڭ ئاتقاندا دوستۇمغا ئاخشىمى ئارشاڭغا بېرىپ تازا ھۇزۇرلانغانلىقىمنى، ئۇنى شۇنچە توۋلاپمۇ ئويغۇتالمىغىنىمنى دېۋىدىم، ئۇ داڭ قېتىپ قالدى ھەم «مېنى نېمىشقا زورلاپ ئويغاتمىدىڭ؟…» دەپ مەندىن ئاغرىنغانمۇ بولدى، بىر تۇرۇپ سۆزۈمگە ئىشەنمىگىدەكلا قىلىۋىدى سىرتقا چىقىپ ئاخشام بارغان ئارشاڭنى ئۇنىڭغا كۆرسىتىپ قويدۇم.

قارشى تەرىپىزدە ئىزمىت قولتۇقى بولۇپ، ئىستانبول تەرەپكە پاراخوت بىلەن ئۆتۈشكە توغرا كېلىدىكەن. نېمە دېگەن پەيزى! يوغان بىر پاراخوتقا ئاپتوبۇس بىلەنلا چىقىپ كەتتۇق. پاراخوتنىڭ چوڭ مەيدانىدا نەچچە ئون پىكاپ، سوغۇق ساقلاش ئاپتوموبىللىرى، بىر نەچچە چوڭ تىپتىكى يولۇچىلار ئاپتوبۇسى قاتار –قاتار تۇرۇپ كېتىپتۇ. بىز پەلەمپەيلەر بىلەن پاراخوتنىڭ تۆپىسىگە چىقىۋالدۇق. ئەتراپىمىزدا نۇرغۇن چايكىلار چۇرقۇرۇشۇپ قىيا – چىيالار بىلەن بىزنى قىزغىن قارشى ئالدى. بىز بۇ دېڭىز چايكىلىرىنىڭ ساياھەتچىلەرنىڭ يېمەكلىك بېرىشىگە كۆنۈپ قالغانلىقىنى پەملىدۇق-تە ئېلىۋالغان نان، بولكا، تاتلىق – تۈرۈملىرىمىزنى پارچىلاپ ئۇلارغا ئېتىپ بېرىشكە  باشلىدۇق. يېمەكلىكلەرنى كۆرگەن چايكىلار غۇژژىدە ئۇچۇپ كېلىپ، گاھى مۇئەللەقتە يېمەكلىكلەرنى تالاشسا، گاھى قولىمىزدىكى يېمەكلىكلەرنى «كاپلا» قىلىپ چاڭگاللاپ ئېلىپ قاچىدىكەن… بىزمۇ بۇ تاماشانى كۆرۈپ خوشاللىقىمىزدىن قان – قېنىمىزغا پاتماي بالىلارچە شادلاندۇق ھەم بالىلىقىمىزغا قايتقاندەك بولۇپ قالدۇق. بىزنىڭ ۋارقىراشلىرىمىز بىلەن ئاچ قالغان چايكىلارنىڭ چۇرقۇراشلىرى ئارىلىشىپ كەتتى.

پاراخوتنىڭ ئۈستىدە يولۇچىلار ئارام ئالىدىغان ھەم غىزالىنىدىغان ناھايىتى چوڭ بىر زال بار ئىكەن. بىز ئانچە – مۇنچە چاي ئىچىشكەن، تاتلىق تۈرۈملەردىن ئېغىز تەگدۇق. زالدا يولۇچىلارنىڭ شۇنچە كۆپلىكىگە قارىماي تاشقىردىكى چايكىلارنىڭ ئاۋازىدىن باشقا ھېچ بىر ئاۋاز ئاڭلانمايتتى. نېمە دېگەن مەدەنىي خەقتۇر بۇ؟ دېدىم ئېچىمدە.

يېرىم سائەتكە بارمايلا قارشى قىرغاققا يەنى ئىستانبول شەھىرى تەۋەلىكىگە يېتىپ كەلدۇق.

مۇشۇنداق گۈزەل، خۇشچاغ مىنۇتلارنىڭ بىر ئىزدا ماڭماي توختاپ قېلىشىنى ئويلاپ كەتتىم. كىشىلىك ھايات مۇساپىسىدە بۇنداق مىنۇتلاردىن قانچىسى باردۇر؟ بولۇپمۇ ماڭا ئوخشاش ياشىنىپ قالغان ئاياللارنىڭ كۈنلىرىدىن قانچىسى قالغاندۇر؟

ئەنە ئالدىمىزدا كۆرۈنگىنى قىزىقلى مەھەللىسى، ئاۋۇ ھالرەڭلىك كورپۇس تۈركىيە زوڭلىسى ئاردۇغاننىڭ ئۆيلىرى بولۇپ، زوڭتۇڭ ياز كۈنلىرى بۇ يەرگە كېلىپ ئارام ئالىدىكەن. سول تەرەپ ئىستانبول بوغۇزى، ئەسلى ئىسىمى پوسبورس بوغۇزى دەپ ئاتىلىدۇ. ئەمدى كۆرۈۋاتقىنىمىز چىران سارىيى بولۇپ، بۇ خان ساراي 1871 – يىلى سېلىنغان. ئالدىمىزدا «ياۋروپاغا كەلگنلىكىزنى قارشى ئالىمىز» دېگەن پىلاكات كۆرۈندى. ئىككى قىتئەنىڭ ئوتتۇرسىغا قۇرۇلغان 1 – ئاسما كۆۋرۈكنىڭ ئۇزۇنلىقى 1300 مېتىر، كەڭلىكى 19 مېتىر، ئىگىزلىكى 64 مېتىر ئىكەن. بىز ئۈچۈن ئېيتقاندا بۇ ئاجايىپ بىر مەنزىرە. بۇگۈن ئۆمىكىمىزنىڭ ساياھەت كۈن تەرتىپى بويىچە ئەڭ ئاخىرقى قېتىملىق كوللىكتىپ پائالىيەت ئۆتكۈزۈش كۈنى ئىدى. ھەممە يەرنى كۆرۈۋالغىم ھەم كۆرگەنلىرىمنى قالدۇرماستىن يېزىۋالغۇم كېلەتتى. ئەمما پىلاندىكى ساياھەت نۇقتىلىرى بارغانچە ئازلاپ، قايتىش ۋاقتىمىز قىستاپ كەلمەكتە ئىدى. بىر تۇرۇپ ۋەتەننى، ئۆيۈمنى سېغىنسام، يەنە بىر تۇرۇپ داۋاملىق ساياھەت قىلغۇم بار ئىدى، ئادەم ياشانسا كىچىك بالىدەك بولۇپ قالامدۇ –يە؟

يېتەكچىمىز ئاپتوبۇستا ماڭغاچ كۆرۈنگەن جايلارنى تونۇشتۇرۇپ ماڭدى:

ـ ئاۋۇ دولما باغچا سارىيى «تۈرك ئاتىسى» مۇستاپا كامال ئۆزىنىڭ ئاخىرقى ئۆمرىنى مۇشۇ يەردە ئۆتكۈزگەن. بۇ يەردە دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ ئۆي بار بولۇپ، كۆلۈمى 2000 كۇۋادىرات مېتىر كېلىدۇ. بۇ يەردە يەنە چوڭلىقى 500 كۇۋادىرات مېتىر كېلىدىغان قولدا توقۇلغان گىلەممۇ بار ئىكەن.

ساياھەتنىڭ ئاخىرقى سەپىرىدە بىز ئىستانبولنىڭ «ئۆگزىسى» دەپ ئاتىلىدىغان تۆپىلىككە چىقتۇق. بۇ تۆپىلىككە چىقىپ تۆۋەنگە قارىسىڭىز پۇۈتۈن شەھەرنى كۆرگىلى بولىدىكەن. دوستۇم ئىككىمىز تۆپىلكتە تۇرۇپ دېڭىزنىڭ قارشى تەرىپى، يەنى ئاسىيا قىتئەسى بۆلىكىدىكى رايوننىڭ مەھەللە كۈجۈملىرىنى تاماشا قىلغاچ سۈرەتكە چۈشتۇق. بىر چەتتە مەنزىرە كۆرۈپ تۇرغان ئىككى ئەر كىشى (بىرى تۈرك، يەنە بىرى ئەرەبتەك قىلىدۇ) بىزنىڭ شىنجاڭ قەشقەردىن كەلگەن ئۇيغۇرلىقىمىزنى سوراپ بىلىپ، بىز بىلەن خاتىرە سۈرەتكە چۈشتى. بىزنىڭ يۈرۈش – تۇرۇش، كىيىنىشلىرىمىز ئۇلارغا غەيرى كۆرۈنەمدىكىن، نەگىلا بارساق بىزنى رەسىمگە تارتىۋالاتتى.

 

ئىستانبولغا قايتىش

ئۇزۇندىن – ئۇزۇنغا سوزۇلغان ساياھەت سەپىرىمىز تۈگەپ يەنە ئەسلى نۇقتىمىز بولغان ئىشتانبولغا قايتىپ كەلدۇق. ساياھەت يېتەكچىمىز بىزنىڭ ئىستانبولدا قىلىدىغان سودىلىرىمىزنى ئوبدان قىلىۋېلىشىمىز ئۈچۈن بىزنى كاپال چاشى (ئۈستى يېپىق بازار) دەپ ئاتىلىدىغان خەلقئارالىق سودا بازىرىغا يېىقنراق جايدىكى «كارىلتون» مېھمانخانىسىغا ئورۇنلاشتۇردى. بۇ مېھمانخانا تۈركىيە بويىچە ئەڭ چوڭ توپ مال سېتىش بازىرىنىڭ دەل ئوتتۇرسىغا جايلاشقان بولۇپ، مېھمانخانىدىن چىقسىڭىزلا كوچىلارنىڭ ئىككى تەرىپى دۇكانلار بىلەن تولغان جاي ئىكەن. غەرب تەرەپتىكى چوڭ كوچىدىن ئۆتسەك چوڭ جامىئە، جامىئەنىڭ ئەتراپلىرى پۈتۈنلەي بازار ئىكەن.

شۇ كۈنى سائەت 6:30 دە ساياھەت ئۆمىكى بىزنى بېلىق بىلەن مېھمان قىلىپ پائالىيەتنى ئاخىرلاشتۇردى. مېھمانخانىغا كىرىشتىن بۇرۇن ۋەتەنگە قايتىدىغان ۋاقىتنى، دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلار توغرىسىدا توختىلىپ، ئوغرى –يالغاندىن، كىرا ئاپتوموبىللىرىغا ئولتۇرغاندا ئالدىنىپ قېلىشتىن ساقلىنىش ھەققىدە ئەسكەرتىش بەردى.

دوستۇم بۇخەلچەمنىڭ تۇغقىنى گۈلباھار ۋەدىسى بويىچە بىزنى بازار ئايلاندۇرماقچى بولغانىدى. شۇڭلاشقا ئۇنى گۈلباھارنى ساقلاپ ئولتۇرىۋەرمەي مېھمانساراي ئەتراپىدىكى دۇكانلارنى ئارىلىدۇق. گۈلباھارمۇ چۈشكە يېقىن كېلەلىدى. بازار ئارىلاش شۇنچىلىك جىددىي بولدىكى، يۈگۈرۈپ يۈرۈپ سودىمىزنى قىلىشتۇق. كىيىم – كېچەك، ھەر خىل خاتىرە بۇيۇملارنى ئالدۇق. تۈركىيىدىكى ھەر قانداق دۇكانغا كىرسىڭىز كۆك مۇنچاقنى ئۇچراتقىلى بولىدىكەن. ئۇلار چوڭ – كىچىك كۆك رەڭلىك تاشلارنى، مۇنچاقلارغا پۈتۈلگەن ئايەتلەرنى نەقىشلىك رامكىلارغا ئېلىپ ئېسىپ قويىدىكەن. ئۇنىڭدىن باشقا مۇنچاقلاردىن ياسالغان زىبۇ – زىننەتلەرمۇ ئىنتايىن كۆپ ئىكەن. «كۆك» رەڭلەر تۈركلەردە كۆك ئاسماننى يەنى تەڭرى تۇرىدىغان ئۇلۇغ جاينى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، «كۆك» نى ئالاھىدە ئۇلۇغلايدىكەن. يەنە بىر تەرەپتىن «تۈرك» سۆزىنىڭ مەنىسى قۇدرەتلىك، كۈچلۈك دېيىلىدىكەن. «كۆك تۈرك» نىڭ مەنىسى «ئىلاھى تۈرك» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىكەن. بۇ يەردە يەنە چۆرىسى نەقىشلەنگەن كۆزلەرنى كۆرىدىكەنسىز. قەدىمقى تۈركلەر «يامان كۆزلەر» دىن، يىرتقۇچلارنىڭ ھۇجۇمىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئىشىك باشلىرىغا، كىگىز ئۆيلەرنىڭ ئىچىلىرىگە كۆك رەڭلىك مۇنچاقلارنى ئېسىپ قويىشىدىكەن.

ھەر بىر مىللەتنىڭ ئۆزىگە خاس تارىخىي مەدەنىيتى بولغىنىدەك، تۈركلەرمۇ «كۆك» نى ئۇلۇغلاش ئادىتىنى بۈگۈنگە قەدەر ساقلاپ كېلىۋېتىپتۇ. گەرچە تۈركلەرنىڭ بۇنداق «كۆك» نى ئۇلۇغلاش ئادىتى ئىسلام دىنىمىزغا خىلاپ بولسىمۇ، بىز ئەجدادىمىزدىن قالغان بۇ ئەنئەنىۋى بۇيۇملارنى خاتىرە سۈپىتىدە ساقلاپ قويۇش ئۈچۈن بىر نەچچە تال سېتىۋالدۇق.

بازار ئارىلاپ يۈرۈپ، چۈشلۈك تاماق ۋاقتىمۇ ئۆتۈپ كېتىپتۇ. بىز يول بويىدىكى بىر ئاشپۇزۇلدىن «دۈرۈم» ئېلىپ غىزالىنىپلا گۈلباھارنىڭ ئۆيىگە بارماقچى بولۇپ تۇرغىنىمىزدا گۈلباھارنىڭ دەرستىن چۈشكەن قىزى تېلېفۇندا ئۆزىنىڭ بۇ يەرگە كېلىپ بولغانلىقىنى، ئەمما ئاپتوموبىل توختىتىش ئورنىنى تاپالمايۋاتقانلىقىنى ئېيتتى. بىز قوللىرىمىزدىكى «دۈرۈم» لارنى يىغىشتۇرۇپلا ئالدۇق – تە گۈلباھارنىڭ قىزىنىڭ قېشىغا قاراپ يۈگۈرۈشتۇق. ياشىنىپ قالغاچقا ھەر قانچە يۈگۈرۈپمۇ گۈلباھارغا يېتىشەلمەيۋاتاتتۇق. 100 مېتىرچە ماڭغاندىن كېيىن تۇيۇقسىز بىرىنىڭ مېنى چاقىرۋاتقان ئاۋازىنى ئاڭلىدىم. ئۆزۈمچە، ئىستانبولدا مېنى كىممۇ چاقىرار دەپ دېققەت قىلماپتىمەن. بىر چاغدا يېقىنلا يەردە «ئانىنى!» دېگەن ئاۋاز قايتا ئاڭلاندى. كەينىمگە بۇرۇلۇپ قارىسام، 14 – 13 ياشلاردىكى بىر ئوغۇل بالا قولىدىكى يوغان بىر كۇرۇپكىنى ماڭا سۇنغاچ «بۇ سىزىن مۇ؟» دەپ ماڭا قاراپ تۇراتتى. مەن بۇ بالىنىڭ سەمىمىيلىك يېغىپ تۇرغان قاپ – قارا كۆزىلىرىگە قاراپ تۇرۇپلا قالدىم. ھەم قولىدىكى كۇرۇپكىنى ئالغاچ «تەشەككۇر ئوغلۇم!» دېگەن سۆزنىلا قىلالىدىم. بۇ كۇرۇپكىدىكى نەرسە ئەسلى گۈلباھارنىڭ سېتىۋالغان ئۆتىكى بولۇپ، بايامقى جىددىيچىلىكتە ئۇنتۇلۇپ قالغانىكەن. گەرچە بىز ئۇ يەردىن شۇنچىلىك يىراقلىشىپ كەتكەن بولساقمۇ، بۇ بالا قارىمىزنى يىتتۈرۈپ قويماي قوغلىشىپ كەپتۇ. بۇ بالانىڭ كىيىۋالغان كىيىمى، يۈرۈش – تۇرىشىغا قارىسام ئوقۇغۇچىدەكمۇ ئەمەس، ھاللىق ئائىلىنىڭ بالىلىرىدەكمۇ قىلمايتتى. لېكىن ئۇنىڭ سەمىمىيلىكى، ئاق كۆڭۈللىكى بىزنى قاتتىق تەسىرلەندۈردى. 370 لىرا (تۈركىيە پۇل بىرلىكى) غا يارايدىغان ئۆتۈكنى ئانىسىغا ياكى بىرەر قېرىندىشىغا ئاپىرىپ بەرگەن بولسا نېمىمۇ قىلالايتتۇق؟ بىز بۇ ئاددىي – ساددا بالىنىڭ ئالىجاناب روھىدىن سۆيۈنۈپ كەتتۇق ۋە ئۇنىڭغا ئاپىرىن ئوقۇشتۇق.

مەيلى قايسى مىللەت، قايسى دۆلەت، قايسى دىن ۋە ئىرق بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر ھەممىمىز بىر ئىنسان. قانچىلىغان كىشىلەر ئەخلاق توغرىسىدا سۆزلىمىگەن؟ قانچىلىغان ئەدىبلەر ئىنسان باراۋەرلىكى، ئىنسان پەزىلىتى ھەققىدە كىتابلارنى يازمىغان؟ بىرەر ئىنساننىڭ ياخشى – يامانلىقىنى مىللەتنىڭ ياكى يۇرتلارنىڭ ئۆلچىمى بىلەن ئۆلچەش تامامەن توغرا ئەمەس ئىدى. پالانى يۇرتلۇق ئېسىل، پۇستانى يۇرتلۇق پەس دېيىش «كېسەل» ىمىز تۈپەيلى بىز تارتقان زىيانلار، جەۋرى – جاپالار ئازمۇ؟ مىللەتمۇ ھەم شۇنداق. بىز بايا ئۇچراتقان ھېلىقى بالا قايسى دۆلەت پۇقراسى؟ تۈركمۇ، ئەرمەنمۇ، يەھۇدىمۇ، خىرىستىيانمۇ، مۇسۇلمانمۇ؟… بۇنىسى بىزگە نەمالۇم. ئەمما بىز ئۇنىڭدىكى ئېسىل ئەخلاقىي – پەزىلەتنى تىلى، دىنى ياكى مىللىتى بىلەن ئەمەس، بەلكى ھەقىقىي ئىنسانىي پەزىلىتى، خسلىتى بىلەن كۆردۇق.

ئەرەب قەھرىمانى سالاھىددىن مۇنداق دېگەن: «دىن ئۆزىمىزنىڭ، دۆلەت ھەممىزنىڭ» شۇڭا،بىر دۆلەتتە بىرلا مىللەت بولمىغىنىدەك، يالغۇز بىرلا دىن بولۇشى مۇمكىن ئەمەس. ياخشى – يامانلىق، ئەخلاق، دىن ياكى مىللەت، يۇرت بىلەن ئۆلچەنسە ھەرگىز بولمايدۇ دەپ قارايمەن.

كەچلىك تاماققا ئۈلگۈرۈپ گۈلباھارنىڭ ياسىداق ئۆيىگە يېتىپ كەلدۇق. 10 نەچچە كۈندىن بېرى يول يۈرۈپ ھاردۇق يەتكەنلىكتىن غىزالىنىپ بولۇپلا يېتىۋالدىم. دوستۇم نەۋرە ئاچىسى (گۈلباھارنىڭ ئانىسى) بىلەن ئۇزۇندىن – ئۇزۇن مۇڭدىشىپ، پۈتۈن ئاتۇش، ئۈرۈمچى قاتارلىق جايلاردىكى تۇغقانلىرىنى بىر ئەسلەپ چىقتى. مەنمۇ ئورنۇم يۆتكەلگەچكىمىكىن تۈزۈك ئۇخلىيالماي تاڭ ئاتارغا يېقىن ئۇخلاپ قاپتىمەن.

بۈگۈن ئەسلىدە سائەت 12 دىلا يۈك –تاقىمىزنى مېھمانخانا زالىغا ئېلىپ چىقىپ قويۇپ، ياتاقنى ئۆتكۈزىدىغان كۈن ئىدى. ساھىپخان گۈلباھارنىڭ ئىشى تۈگىمەيۋاتاتتى.. ئۇنىڭ دېيىشىچە يولغا ئەتىگەن چىقساق يول قاتىلاڭچىلىق بولىدىكەن.«مېھمان دېگەن كېلىش ئۆزىدىن، كېتىش ئۆي ئىگىسىدىن» دېگەن سۆزگە بويسۇنىشى كېرەك ئىكەن. دېرىزىدىن بۇ يېڭى رايوننىڭ مەنزىرىسىنى تاماشا قىلىپ ئولتۇردۇم. قۇياش پارلاپ تۇرسىمۇ نويابىرنىڭ ئوتتۇرلىرى بولغاچقا ىېلىلا سالقىن ھاۋادا نەپەسلىنىۋاتاتتۇق.

بىز ساھىپخان گۈلباھارنىڭ پىكابىغا ئولتۇرۇپ كارىلتون مېھمانخاسىغا كەلدۇق ھەم ئۇنىڭ بىلەن خوشلاشتۇق. يۈك – تاقىلىرىمىز كەلگەن ۋاقتىمىزغا قارىغاندا خېلىلا ئېغىرلاپ قاپتۇ. شۇنداق بولسىمۇ جايلاشتۇرۇپ مېھمانخانا زالغا ئېلىپ چىقىپ ئورۇنلاشتۇرۇپ قويدۇق.

ئۆز ئالدىمىزغا بازار ئايلىنىش يەنە باشلاندى. لېكىن يىراققا كېتەلمىدۇق. ئۆمىكىمىزدىكى كىشىلەرنىڭ تولىسى بازار ئارىلاشقا كېتىپتۇ. ئايدىن ئەپەندى بىزگە يېقىن ئەتراپتا ئۇيغۇرلارنىڭ «ئاقيول»، «ھايات» دېگەن ئاشخانسى بارلىقىنى ئېيتتى. باشقىلارمۇ شۇ يەرگە بېرىپ تاماق يەيلى دېيىشتى. مەن قوشۇلمىدىم ھەم كۆپچىلىككە:

ــ مەن بىر ئۆمۈر شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرۇمنىڭ تائاملىرىنى يەپ ئۆتۈپتىمەن، مۇشۇ ئاخىرقى قېتىملىق بىر ۋاق تاماقنى بولسىمۇ ئىستانبولدا يېسەك قانداق؟ قالدى ئۆرۈمدە ئۇيغۇرۇمنىڭ تامىقىنى يەپ ئۆتكۈزسەم…» دېدىم.

بۇ گەپ دوستۇمغىمۇ يارىدى بولغاي «ئاقيول»، «ھايات» ئاشپۇزۇللىرىنى ئىزدەپ يۈرمەي تۈرك تائاملىرىنى يېيىشنى قارار قىلىشتۇق.

شۇنداق قىلىپ بىز يول ياقىسىدىكى بىر تۈرك ئاشپۇزۇلىدىن «دۈرۈم» يەپلا، كەچلىك تامىقىمىزنى ھەل قىلدۇق. بىر بارداق چاينى ئىچىپ بولۇپ تۇرۇشىمىزغا ئاشپۇزۇل خوجايىنى بىزنىڭ شىنجاڭدىن كەلگىنىمىزنى بىلىپ بىزنى ئۆز قېرىندىشىدەك كۆردى بولغاي، بىزگە يەنە بىر بارداق چاينى ھەقسىز بېرىشنى مۇلازىمغا ئېيتىپتۇ. بۇ ئىشتىن مەن سەل خىجالەت بولۇپ ئىچىمدە، «بۇ يەردىكى كىشىلەر مېنى بىر لىراغا زار بولغان مۇساپىر ئوخشايدۇ دەپ قالغانمىدۇ» دەپ ئويلىسام يەنە بىر تۇرۇپ ئاشپۇزۇل خوجايىنىنىڭ سېخىيلىكىدىن خۇرسەن بولۇپ خىيالغا پېتىپ كېتىپتىمەن. بىز چاينى ئىچىپ بولۇپ، خوشلىشىپ چىقىپ كەتتۇق.

مېھمانساراينىڭ ئالدىغا كەلسەك، ئۆمەك ئەزالىرىمىز يۈك – تاقىلىرىمىزنى ئاپتوبۇسقا بېسىشنى باشلاپتۇ. شۇ كۈنى كەچقۇرۇن ئايرۇپورتقىمۇ يېتىپ كەلدۇق. ئۆمىكىمىزدىكىلەر ئۆزلىرىنىڭ ۋە بىزنىڭ يۈك –تاقىلىرىمىزنى قاتار – قاتار قويۇشۇپ ئۆتكۈزۈش ئورنىدا تۇراتتۇق. ھايال ئۆتمەي تەرەپ – تەرەپتىن ناتۇنۇش كىشىلەر بىز بىلەن ئەھۋاللىشىپ، كۆرۈشۈشكە باشلىدى. سىنچىلاپ قارىسام بۇ كىشىلەرنى بىر يەردە كۆرگەندەكمۇ قىلمايتتىم. دوستۇم ئىككىمىز بۇ يەردىكى باشقىچە بىر مەنزىرىنى كۆرۈپ، تۇرۇپلا قالدۇق. ئۇ كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ سومكىلىرىنى بىزنىڭ يۇك –تاقىلىرىمىزغا چاپلاپ ئۇ يەردىن بۇ يەرگە يۆتكەپ، گىرلەردىن ئۆتكۈزىۋاتاتتى. بۇ كىشىلەر ئەسلى سودىگەرلەر بولۇپ، بىزنىڭ نەرسىلىرىمىزنىڭ ئازلىقىغا قاراپ، ئۆزلىرىنىڭ نورمىدىن ئارتۇق كېلىدىغان ماللىرىنى بىزنىڭكىگە قوشۇپ ئۆتكۈزمەكچى ئىكەن. مەن بۇ ئىشلارغا قاراپ، «سودا قىلىش نېمە دېگەن تەس ئىشتۇ؟» دەپ ئويلاپ قالدىم. يەنە بىر تەرەپتىن بۇلارنىڭ ئاز – تولا مەنپىئەت ئۈچۈن پۇل خەجلەشتىن قورقۇپ، قىلىۋاتقان ئىشلىرىدىن يىرگەندىم.

بىز بىلەن بىر ئۆمەكتىكى كىشىلەر ئارىسىدىمۇ سودىگەرلەر يوق ئەمەس ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىنى باشقىلار ئالدىدا خوشامەتچىلىك قىلىشتىن ساقلاش ئۈچۈن ماللىرىنى ھاۋالە توشۇش شىركەتلىرىگە ئۆتكۈزىۋېتىپ مېڭىشتىغۇ؟

تاموژنىدا يۈك – تاق ئۆتكۈزىۋاتقان باشقا توپلاردا كىشىلەر ئۈن – تۈنسىز ئۆتۈپ كېتىپ باراتتى. بۇ يەردە بولسا نورمىدىن ئاشقان يۈك – تاقىلارغا تۆلەيدىغان ھەق ئۈستىدە تالاش – تارتىش، ۋاراڭ – چۇرۇڭلار ئوچۇق – ئاشكارە بولىۋاتاتتى. ئەمەلىيەتتە ھەممىمىز سەپەر ئۈستىدە بولغاندىكىن ياردەم بېرىش توغرا كەلسە ئەلۋەتتە ياردەم بېرىمىز – دە، ئەمما مەن بۇ كۆرۈنۈشلەرنى كۆرۈپ، مۇشۇنچىلىك مەنپىئەت ئۈچۈن چىراي سارغايتىپ، خوشامەت قىلىشنىڭ نېمە زۆرۈرىيىتى باردۇر دەپ ئويلاپ قالدىم.

تاموژنىدىكى تەكشۈرۈشلەر ئاياقلاشقاندىن كېيىن، يۈك – تاقىلىرىمنىڭ قەيەرگە كەتكىنىنى ئۆزۈممۇ بىلمەي ئەتراپقا قاراپ تىڭىرقاپ تۇرسام بىرسىنىڭ: « خاتىرجەم بولۇڭ، يۈك – تاقىلىرىڭىز تۈركىيەدە قالمايدۇ، ئۇ نەرسىلىرىڭىز ئاللىقاچان ئايروپىلانغا چىقىپ بولدى» دېدى. مەن قولۇمغا ئېلىۋالغان سومكىلىرىمنى ئېلىپ پاسپورت تەكشۈرۈش ئورنىغا قاراپ ماڭدىم. پاسپورتلارنى تەكشۈرۈپ ئۆتكۈزۈش ئېغىزىغا كەگىنىمىزدە ئۆزىنى دوستۇمنىڭ «تۇغقان» نى دەۋالغان ئۇستىخانلىق بىر ئەر كىشى ھەجىمى چوڭ ئەمما يەڭگىلىرەك كېلىدىغان بىر نەرسىنى دوستۇمغا تۇتقۇزۇپ تۇرۇپ: «بۇ نەرسىنى ئالدىڭىزدا ئۆتۈپ كەتكەن x x   خانىمغا بېرىپ قويسىڭىز…» دەپلا ھېچ بىر ماقۇللىقىمىزنى ئالمايلا كۆزدىن غايىپ بولدى. ئارقىمىزدىن كېلىۋاتقان ئۆمىكىمىزدىكى بىرەيلەن «بۇ نېمە ئىش؟» دەپ بىزدىن سورىۋىدى، بىزمۇ نېمە ئىش بولغانلىقىنى ئاڭقىرالماي بولغان ئەھۋالنى چۈشەندۈردۇق. ئۇ ئادەم يۈگۈرۈپ ئارقىسىدىن قوغلىغان بولسىمۇ ھېلىقى ئەركىشىنى ھېچ يەردىن تاپالماپتۇ.

ياشانغان جېنىمىزغا يەنە بىر يوغان نەرسىنى كۆتۈرۈپ ماڭدۇق. ئايروپىلان كۈتۈش زالىغا كىرسەك ھېلىقى x x خانىم ئولتۇرۇپتۇ. بىز قولىمىزدىكى نەرسىنى ئۇ خانىمغا سۇنغاچ: «بۇ نەرسىنى سىزنىڭ بايامقى ھەمرايىڭىز سىزگە بېرىپ قويۇشنى تاپىلىغانتى» دېيىشىمىزگە ئۇ خانىم: «ھەمرايىڭىز؟ نەدىكى ھەمرايىمكەن ئۇ… مەن نېمە دەپ ئۇ كىشىنىڭ نەرسىسىنى ئالغۇدەكمەن؟…» دەپ ئۆزىنى يېقىنمۇ كەلتۈرمىدى. بۇ ئىشتىن دوستۇم ئىككىمىز بىر – بىرىمىزگە قاراپ ھەيرانلا قالدۇق. شۇنداق قىلىپ بىز بۇ خەقنىڭ نەرسىسىنى كۆتۈرۈپ ئايروپىلانغا چىقىشقا مەجبۇر بولدۇق. كۈتۈش زالىدا يۈرگەن قوغدىغۇچىلارمۇ «بۇ كىمنىڭ نەرسىسى؟» دەپ سورىۋىدى مەنمۇ ھېچ ئىش بولمىغاندەك كارىم بولماي ئولتۇرىۋەردىم.

ئاروپىلانغا چىققۇچىلىك دوستۇم بۇ نەرسىنى مىڭ جاپادا كۆتۈرۈپ ئۇنى ئورۇنلاشتۇردى. ئاخىرقى مەزىلگىمۇ يېتىپ كەلدۇق. مەن تېخىچە ھېلىقى خانىمغا قاراپ ئۇنى كۈزىتىۋاتاتتىم. بىر تۇرۇپ ئىچىمدە «توۋا! مۇنداقمۇ كىشىلەر بولىدىكەن –ھە، بۇ خانىم قاراپ تۇرۇپ يۈزسىزلىك قىلىۋاتسا، بىز نېمە دەپ ئۇنىڭ نەرسىسىنى كۆتۈرۈپ يۈرەتتۇق» دەپ ئويلايتتىم. بىراق ئاق كۆڭۈل دوستۇم يەنىلا كۆڭلىنى كەڭ تۇتۇپ، ئۇ نەرسىنى ئايوپىلاندىن ئېلىپ چۈشتى. مانا كۆرۈڭ، ھېلىقى بىزدىن يۈز ئۆرىگەن خانىم تەپ تارتماستىن يېنىمىزغا كېلىپ قولىمىزدىن نەرسىسىنى ئالدى – دە «مەن بۇ نەرسىنى چوڭ بازارغا ئاپىرىپ بەرمەكچى!» دېگىنىچە رەھمەتمۇ دېمەي يولىغا راۋان بولدى. دوستۇم ئىككىمىز كەينى – كەينىدىن كەلگەن بۇ ئوڭۇشسىلىقلارنى كۆرۈپ، ياقىمىزنى چىشلەپ تۇرۇشۇپ قالدۇق.

سودىگەر دىگەن ئەسلىدە مەدەنىيەت تارقاتقۇچىلارنىڭ يەنە بىر قوشۇنى ھېسابلىناتتى. چۇنكى، سودىگەرلەر سودا بىلەن ئەل ئارىلايدۇ، باشقا ئەل، باشقا يۇرتلارنىڭ ئېسىل نەرسىلىرىنى ئۆز ئېلىگە، ئۆز ئېلىنىڭ ئېسىل ماللىرىنى باشقا ئەللەرگە توشۇيدۇ ھەم ئۆزئارا – مەدەنىيەت ئالماشتۇرىدۇ. مانا بۇ سودىگەرلەردە بولۇشقا تېگىشلىق ئەڭ ئەقەللىي ساۋاتتۇر. ئەپسۇس مەن كۆرگەن سودىگەرلىرىمىزدە بۇنداق سودىگەرلىك ئەخلاق ئۆلچىمى كەمچىلمۇ قانداق؟ بۇ يەردە تەكىتلەۋاتقىنىم قاتنداقتۇر مىللىتىمىزنىڭ يېغىرىنى تاتىلىغاندەك ئىش ئەمەس ئەلۋەتتە بەلكى بۇ بىزدە بار بولغان نۇقسانلىرىمىزنىڭ بىرىدۇر. مەن ۋە سىز ياكى باشقىلار بۇ ئىشنى دېمىسە، باشقا بىرى ئەينەك بولۇپ بەرمىسە يۈزۈمىزدىكى داغنى، مەينەتچىلىكنى قانداق كۆرەلەيمىز؟ مەن خىياللار ئىلكىدە ئېغىر قەدەملىرىم بىلەن ئايرۇپورت زالىغا كەلدىم. ئۆمەك ئەزالىرىمىز بۇ قېتىملىق قىسقا ئەمما ئەھمىيەتلىك ساياھەتتىن خوش بولۇشۇپ، بىر – بىرىمىزگە قىيىشمىغان ھالدا زالدا تۇرۇشتۇق. بەزىلىرىمىز ئالاقىلىشىش نومۇرلىرىمىزنى يېزىشساق بازىلىرىمىز ئۆيلىرىمىزگە يۇرتلىرىمىزغا بىر –بىرىمىزنى تەكلىپ قىلىشىپ خوشلاشتۇق.

بۇ قىسقىغىنە مەنىلىك سەپىرىمىزدە

ئۆمەك ئەزالىرى بىر –بىرىمىزگە قىيىشنىغان ھالدا تېلېفۇن نومۇرلىرىمىزنى يېزىشىپ، ئۆز – ئارا يۇرتلىرىمىزغا تەكلىپ قىلىشىپ خوشلاشتۇق.

مەن ساياھەت جەريانىدا سۆزلەپ ئۆتكەن ئۆمىكىمىزدىكى ھېلىقى بويتاق ئەر بىلەن تۇل جۇۋاننىڭ ھېكايىسىمۇ دەل مۇشۇ ئۈرۈمچى ئايرۇپورتىدا ئاخىرلاشتى دېسەكمۇ بولىدۇ. تۈركىيىدىكى ئاخىرقى ئىككى كۈن ئىچىدە ھېلىقى جۇۋان سودا – سېتىق قىلىش ئۈچۈن ئۇنىڭغا ياردەمدە بولىدىغان ھەمراھ لازىم بولدىمۇ بىلمىدىم، بويتاق ئەر كىشى بىلەن ئايرىلماي يۈردى. ئاخىرقى كۈنىمۇ بىز بىلەن ئاشخانىغا كېتىۋاتقان بويتاق ئەر كىشى يېرىم يولدا «كەچۈرۈڭلار، ئۇ ناماز ئوقۇشقا كىرىپ كەتكەن، ھېلى بازار ئارلىغاندا يالغۇزلۇق تارتىپ قالمىسۇن، مەن شۇ قىزنى ساقلاي» دەپ ئايرىلىپ كېتىپ قالغانىدى.

ئۈرۈمچىگە كەلگەندىن كېيىن ھەممىزنىڭ تونۇش – بىلىش، ئۇرۇق – تۇغقانلىرىمىز ئالدىمىزغا چىققاندەك ھېلىقى جۇۋاننىڭمۇ ئالدىغا قارا پىكابلىق بىرى كېلىپ ئېلىپ كەتتى. بىز بىلەنمۇ خوشلاشمىدى ھەتتا تېلېفون نومۇرىنىمۇ قالدۇرۇپ بەرمىگەنتى.

بىز بۇ قىسقىغىنە ئۇنتۇلماس سەپىرىمىزنى ھايات سەھنىمىزدىكى ھەر خىل خارەكتېر، ھەر خىل قىياپەت، ھەر خىل ئارزۇ – ئىستەكلەر بىلەن رول ئېلىپ ئاخىرلاشتۇردۇق. ئاشۇ رول ئالغۇچىلار ئىچىدىكى ئايرىم كىشىلەرنىڭ ھېسسىيات – تۇيغۇلىرى تېخىچە ئاشۇ سەھنىدە تۇرامدىكىن.

ھاياتنىڭ ئۆزى بىر سەھنە، رومان، ھېكايە، كىنو… بىز ئۆزىمىزنىڭ ھەر كۈنى، ھەر سائەت شۇ سەھنىدە ياشاۋاتقانلىقىمىزنى بىلمەيمىز. رومان ئوقۇساقمۇ رومان ئىچىدىكى پۇرسىناژ بولىۋېرىمىز، يازمىغان بىلەن يېزىلىپ ياشاۋېرىمىز. بۇ نەرسىلەر دەل بىزنىڭ خاتىرلىرىمىز، ئەسلىمىلىرىمىز.

مانا سىز ئوقۇۋاتقان بۇ ساياھەت خاتىرسىمۇ مېنىڭ ھاياتىمدىكى مەڭگۈلۈك خاتىرە بولۇپ قالغۇسى

 

 

2013–يىل 5 – مارتتا تاماملىدىم

 

قاراماي

 

پايدىلانغان ماتېرىياللار:

  1. رومان «جالالىدىن رومى» ــ سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى يازغۇچىسى رادى فىش يازغان
  2. تارىخىي رومان «ئوسمانلى سۇلتانلىقىدا ئىنقىلاپ» لىۋان يازغۇچىسى جورجى زەيدان.
  3. رومان «مۇستاپا كامال» ئۇيغۇر ياغۇچىسى يۇسۇپجان ئەلى ئىسلامى يازغان.
  4. رومان «سېرىق چاچلىق پەلۋان» ــ ئاتا تۈركنىڭ ئاخىرقى 300 كۈنى. تۈركىيە يازغۇچىسى جان دوندار يازغان.
  5. «دۇنيانىڭ 5000 يىلى».

 

ساياھەت خاتىرەمدىكى كىشى ئىسىملىرى ئاساسەن ئۆز ئەينى ئېلىندى.

تۈرك سودىگەر جامال ئەلبىر

borak

ئۈرۈمچىنىڭ قايناق كوچىلىىرىنىڭ بىرىدە دۇكان ئېچىۋاتقان بۇ تۈرك سودىگەرنىڭ ئىسىمى جامال ئەلبەر بولۇپ، ئۈرۈمچىگە كېلىپ سودا قىلىۋاتقىلى بىر نەچچە يىل بوپتۇ. مەن دۇكان ئارىلاپ يۈرۈپ بۇ سودىگەر بىلەن تونۇشۇپ قالدىم. ئۇنىڭ قىزىقارلىق مىجەز خارەكتېرى، ئۆزگىچە تۇرقى مېنىڭ قەلەم ئېلىپ ئۇنىڭ پورتېرىتىنى سزىشىمغا سەۋەپ بولدى.

يەنە بىر بۆرىكىمنىمۇ ئېلىۋەتسۇن…

 

يەنە بىر بۆرىكىمنىمۇ ئېلىۋەتسۇن…

(ھېكايە)

ئادىل ئابلىز

 

-دوختۇر، بالام تېخى كىچىك، بۇنداق كېسەلنىڭ بولۇشى مۇمكىنمۇ؟…

-ئوغلىڭىز تۇغما سۈدۈك نەيچىسى بوغۇلۇش كېسىلىگە گىرىپتار بولغانكەن، شۇڭا بالىنىڭ سول بۆرىكى ئۇزاق مۇددەت سۈدۈكتىن زەھەرلەنگەن، بۇنداق داۋاملىشىۋەرسە ئوغلىڭىز يەنە بىر بۆرىكىدىنمۇ ئايرىلىپ قالىدۇ…

– دوختۇر ئۇنداقتا قانداق قىلىمەن، باشقا ئامال يوقمۇ؟

– بىر بۆرەكنى دەرھال ئوپىراتسىيە قىلىپ ئېلىۋەتمىسەك بولمايدۇ…

 

ئانا ئەمدىلا 9 ياشقا كىرگەن، تېنىدىن تېخى ئوغۇز سۈتىنىڭ ھېدى كەتمىگەن، ئىككى يېشىدىلا دادىنىڭ مېھرىدىن مەھرۇم قالغان سەبىي ئوغلىنى باغرىغا بېسىپ ئۆكسۈپ – ئۆكسۈپ يىغلىدى. ئوغلىنىڭ بۇنداق نېجىس كېسەلگە گىرىپتار بولغىنىدىن قاتتىق قايغۇرۇپ نالە قىلدى. ئانا بۇ شۇم خەۋەرنى بۇندىن 7 يىل مۇقەددەم ئاجىرشىپ كەتكەن بالىنىڭ دادىسىغا ناھايىتى تەستە خەۋەر قىلدى. بۇ ئىشتىن خەۋەر تاپقان دادا ئىنتايىن جىددىيلەشتى ھەم دەرھال ئانا – بالا بىلەن كىچىككىنە بىر ئاشپۇزۇلدا تاماق يېگەچ جەم بولۇشتى. ئۇلار بالىنى ئوپىراتسىيە قىلىش ھەم بۇندىن كېيىنكى كۈتۈنۈش توغرىسىدا جىددىي مەسلىھەتلىشىۋاتاتتى. بالا ئاتا – ئانىسىنىڭ بىر يەرگە جەم بولغىنىدىن قەۋەتلا خوش بولدى ھەم تېلېفوندا ئوغۇرلۇقچە دادىسى، ئاپىسى ۋە ئۆزىنى بىر يەرگە توغۇرلاپ بىر نەچچە پارچە رەسىم تارتىشقىمۇ ئۈلگۈردى. بالا تېلېفوندىكى بىر ئائىلە كىشىلىرىنىڭ سۈرەتلىرىگە ئۇزاق – ئۇزاق قارايتتى، مەسلىگى كېلەتتى، تۇرۇپ كۈلۈپ قوياتتىيۇ دىماقلىرى ئېچىشىپ كوزلىرىنى چىمچىقلىتاتتى. قىسقىسى بىر ئائىلە كىشىلىرىنىڭ بىر يەرگە جەم بولغىنىدىن سۆيىنىپ، تۇرۇپ داىسىغا قارىسا، تۇرۇپ ئانىسىغا ئەركىلەيتتى.

بىر نەچچە كۈن ئۆتكەندىن كېيىن بالا دختۇرخانىغا ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ، ئوپىراتسىيە ۋاقتى بېكىتىلدى. ئۇلار بالىنىڭ داۋالىنىش تەييارلىق خىزمەتلىرىنى قىلىپ، ھېرىپ ھالىدىن كەتكەن بولسىمۇ بالا ئالدىدا ئۆزلىرىنى پەقەت چاندۇرمىدى ھەم ھېرىپ – چارچىغىنىغا قارىماي بالىنى ئوتتۇرسىغا ئېلىپ كىچىككىنە كارىۋاتتا قىستىلىشىپ ئۇنى ئەركىلەتتى، تاڭ ئاتقۇچە مۇڭداشتى. بالىمۇ ئاتا – ئانىسىنىڭ بىر يەرگە جەم بولغىدىن خوش بولۇپ، قوللىرىنى ئاتا –ئانىسىغا گىرە سېلىپ، ئۇلارنى قۇچاقلايتتى، پۇرايتتى…

بۈگۈن ئانا ئوپىراتسىيە قىلىنىدىغانغا ئىككى كۈنلا قالغان ئوغلى ئۈچۈن ئوخشۇتۇپ پولۇ ئەتتى. «بىر ئائىلە» كىشىلىرى بالنىتسىدىكى كىچىككىنە ئۈستەلگە جەم بولۇشۇپ تاماق يېيىشتى. ئارىلىقتا بالا ئاتا –ئانىسىنىڭ قوللىرىنى تۇتۇپ بىر – ئىككى مىنۇت سۈكۈتكە چۆمدى. ئۇلار بالىسىنىڭ تۇيۇقسىز شۈكلەپ قالغىنىدىن بىر ئىشنى سەزگەندەك بولدى. بالا تۇيۇقسىزلا:

دادا، ئاپا! سىلەر بىلەن بۇ بىر نەچچە كۈننى تولىمۇ خوشاللىق بىلەن ئۆكۈزدۈم، مەن نېمە دېگەن بەختلىك؟!… سىلەر بىلەن مەڭگۈ مۇشۇنداق بىللە ئۆتكۈم بار. مەن دوختۇر بىلەن سۆزلەشكەن گېپىڭلارنى ئوغۇرلۇقچە ئاڭلاپ قالدىم. دوختۇر بىر بۆرىكىمنى ئېلىۋېتىدىكەن، ئەگەر يەنە بىر بۆرىكىمنىمۇ ئېلىۋەتسە سىلەر بىلەن تېخىمۇ ئۇزاق بىرگە جەم بولالىغىدەكمەن، دوختۇرغا دەپ باقساڭلار مېنىڭ بۇ تەكلىپىمنى قوبۇل قىلارمۇ؟…

 

2015– يىل 27 – ئاۋغۇست

(ئۈرۈمچى)

جۇڭگولۇق داڭلىق ھەجىۋىي رەسسام شيا داچۈەن

d01373f082025aaf372a1178f8edab64034f1a6c

 

 

شيا داچۈەن ئامېرىكا WITTYWORLD خەلقئارالىق ھەجىۋىي، قىستۇرما رەسىم سىندىكاتو رىيەسىنىڭ جۇڭگودىكى باش ۋاكالەتچىسى، «خەلق گېزىتى» <ھەجىۋىي رەسىم ھەم يۇمۇر> سەھىپىسىنىڭ مۇھەررىرى.

ئۇ، 1993 – يىلدىن باشلاپ ھەجىۋىي رەسىم ۋە قىستۇرما رەسىم ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن بولۇپ، ھازىرغا قەدەر دۆلەت ئىچىدىكى مەتبۇئاتلاردا 2000 پارچىدىن ئارتۇق ئەسىرى ئېلاب قىلىندى. ئۇ «ئوقۇرمەن» ژۇرنىلى مەخسۇس سەھىپىسىنىڭ رەسسامى ھەم جۇڭگودىكى بارلىق ھەجىۋىي رەسىم ژۇرناللىرىنىڭ مەخسۇس سەھىپە تەسىس قىلغۇچىسى، جۇڭگو رەسساملار جەمئىيىتى ئۇيۇشتۇرغان ھەجىۋىي رەسىم مۇسابىقىلىرىدە كۆپ قېتىم مۇكاپاتلانغان مۇنەۋۋەر ھەجىۋىي رەسسام.

ئۇنىڭ ئەسەرلىرى چەت ئەلدىكى 10 نەچچە دۆلەت ھەم رايونلاردا كۆرگەزمىگە قويۇلغان بولۇپ، خەلقئارالىق ھەجىۋىي رەسىم كۆرگەزمىلىرىدە 18 تۈردە خەلقئارالىق مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. نۇرغۇن ئەسەرلىرى 20 نەچچە دۆلەتنىڭ كۆرگەزمە زالىدا ھەم موزېيلىرىدا ساقلىنىپ كەلگەن.

تۆۋەندىكىسى ئۇنىڭ بىر قىسىم ئەسەرلىرى:

488ea84fg5d42861621ee 1036717201_h5at2 01053144641 01054359070 1096258256_oDaGWX 1471832653220129078 ee090428007 W020060803553114094076 W020060825540131920387

W020090421339898702948

ئىككى ئىتوت(سىنارىيە)

 

بۇزۇق تېلېفون

(ئىتوت)

ئادىلجان ئابلىز

روللاردا:

ئەكرەمجان: مودا كېينگەن، شوخ، ئۈرۈمچى تەلەپپۇزدا سۆزلەيدىغان بالا.

تۇراخۇن: ئەكرەمجاننىڭ دادىسى، يېشى 60 تىن ھالقىغان، سەپرا ئەمما ئاق كۆڭۈل ئادەم.

ئايشەمخان: ئەكرەمجاننىڭ ئاپىسى، مېھرىبان كۆيۈمچان ئانا.

 

سەھنە ئورۇنلاشتۇرۇلىشى:

سەھنىدە ئىككى خىل ئۆي مۇھىتى تەسۋىرلەنگەن بولۇپ، سەھنە سول تەرىپىدە ئەكرەمجاننىڭ ئۆيى، ئېسىل بېزەلگەن مېھمانخانا، ئۆينىڭ ئوتتۇرسىدا ساپا ھەم ئۈستەل قويۇلغان. سەھنىنىڭ ئوڭ تەرىپىدە ئەكرامجاننىڭ ئۆيىگە يانداش قىلىپ ئۇنىڭ ئاتا- ئانىسىنىڭ ئۆيى سەرەمجانلاشقان بولۇپ، ئۆيدە بىر سۇپا، كونا گىلەم ھەم سۇپىغا كىچىك ياغاچ ئۈستەل،ئۈستىدا ئىككى تال پىيالە ۋە چۆگۈن قويۇلغان.(ئىككى ئۆينى بىر تام ئايرىپ تۇرىدۇ)

 

باشلىنىش:

ئەكرەمجان پۇتلىرىنى ئۈستەلگە قويغان ھالەتتە يېڭىدىن سېتىۋالغان «ئەيپەد» نىڭ كارامىتىدىن ھۇزۇرلىنىپ ياتقاچ:

-پاھ… پاھ… مۇشۇ ئامىركىلىقنىزە، دۇنيادىكى ھەممە ۋەقىنى مۇشۇ قىڭراقنىڭ بېسىدەك نەرسىگە كىرگۈزىۋېتىپ، قاراپ ئولتۇرۇپ ئادەمنى كولدۇرلىتىدۇ دېسە… قارا…قارا…ۋاي توۋا، بۇ جانۋار ھېلىقى كونا مەھەللىمىزدىكى زورىخان موماينىڭ چاشقاننى تىرىك يۈتىۋېتىدىغان مۈشىكى دەل شۇغۇ…ما گۇينى قارا تەپ تارتماستىن مېنى دوراۋاتىدۇ-يا… ھا…ھا…ھا… ماۋۇ ئامىركىلىقلار بىزنىڭ دورامچىلىقىمىزنى بىلىپ قېلىپ، قەستەن يېغىرىمىزغا تېگىۋاتامدۇ-يا…ھا…ھا…ھې…ھې…

 

ئەكرەمجان سافادىن سەنتۈرۈلۈپ تۇرۇپ كېتدۇ. ئارقىندىنلا «ئەيپەد» تىن ئەكرەمجاننىڭ گەپلىرى قىزىقارلىق ئاۋازدا تەكرارلىنىدۇ.ئەكرەمجان «ئەيپەد» نى ئۇيان ئۆرۈپ،بۇيان ئۆرۈپ ئۇنىڭ كارامەتلىرىدىن ئەس –ھوشىنى يوقىتىپ، سېھرىگە لال بولۇپ، جىمىپ كېتىدۇ.

 

تۇراخۇن بىلەن ئايشەمخان قوللىرىدا كۆكتات قاتارلىق نەرسىلەرنى كۆتۈرگىنىچە ئۆيگە ھېرىپ كىرىدۇ-دە، «ئۇف…ئۇف» دېگىنىچە سۇپىغا كېلىپ ئولتۇرىدۇ.

 

تۇراخۇن:

-توۋا ئاپىسى، قېرىپتۇق جۇما!… ئىۋۇ 100 مېتىر كەلمەيدىغان بازارغا بېرىپ كەلگۈچە پۇت- قوللىرىم ئالمىشىپ، ئۆزۈمنىڭ ئەمەستەكلا بولۇپ كەتتى دېسە… ھەي…قېرىلىق،قېرىلىق… …

 

ئايشەمخان:

«بىگىزنىڭ كونىسى ئۇچلۇق بولىدۇ، ئادەمنىڭ قېرىسى ئۇششۇق بولىدۇ» دېگەندەك سىلىچۇ دادىسى ئىۋۇ 20 يىلنىڭ ئالدىدىلا، ۋاي قېرىدىم، ۋاي ئۆلىدىغان بولدۇم دەپ تاپا –تەنە قىلىۋانتىدىلا، مانا ھازىرغىچە ساپ –ساق تۇرىۋاتىدىلىغۇ…

 

تۇراخۇن:

-ما خوتۇننى، ما خوتۇننى! ئۇ چاغدىكى قېرىغىنىم مەن ئەمەس، پۇتۇم، پۇتۇم قېرىغان…

ئەمدى ئادەمنى تۈزىكىرەك قېرىغىلىمۇ قويمامسىلەر. مەن قېرىماي مۇشۇ پېتى تۇرىۋەرسەم، كېيىن بالىلىرىم قېرىپ كېتىپ، مېنى «ھوي، ئۇكاموي!» دەپ چاقىرىشىپ ئەركىلىتىپ كەتسە، سەن بۇياقتىن مېنى…….

 

ئايشەمخان:

-بولدى، بولدى قىلسىلا دادىسى، كېسىلمىسىلە، سىلىگە چاخچاق قىلىپ قويدۇم. سىلى مەن ئۈچۈن مەڭگۈ ياپياش…ھى…ھى…ھى…

بۇگۈن بىر ئوخشىتىپ لەغمەن ئېتەي، ئوغلۇم ئەكرەمجانمۇ نەچچە كۈن بولدى كەلمىگىلى،ئاڭلىسام بۇخەلچەم ئون نەچچە كۈنلۈك كاماندىرۇپكىغا كېتىپتىمىش،بىچارە بالام تۈزۈك تاماق يېيەلمەي نەلەردە يۈرگەندۇ تەمتىلەپ…(ئايشەمخان يىغلامسىرايدۇ) ھە ئاسىلا ما كۆكتاتلارنى، قىيسىيىپ قالغان موگۇدەك ئولتۇماي، مەن خېمىر يۇغۇراي،سىلى كۆتاتلارنى ئادالىسىلا.

 

ئىككىسى كۆكتاتلارنى كۆتۈرۈپ ئىچكىركى ئۆيگە كىرىپ كېتىدۇ.

 

ئەكرەمجاننىڭ تېلېفونى تۇيۇقسىز سايرايدۇ (تۈرۈكچە شوخ مۇزىكا).

 

ئەكرەمجان:

-ۋەي…ۋەي…ئالو؟ ھە،سەنمىتىڭ، قانداق ئەھۋالىڭ ئاداش، ياخشى تۇردۇڭمۇ؟…شۇنداق ئاداش، شۇنداق! مانا بىر ئاي بولمايلا 10 مىڭ سومغا يېقىن پۇل خەجلەپ بىر جۈپ «ئالما»ىلىق بولىۋالدىم دېگىنە…مۇشۇ تاپتا مۇشۇ سېھىرلىك «ئالما» نىڭ مېھرىدىن كوڭلۈمنى ئۈزەلمەي ئىككىسىگە قاراپ ئولتۇردۇم مانا..، نىمە، نىمە دەيسەن؟ ماۋۇ 5000 سوملۇق «ئايفون» دا سۆزلىشىپ تۇرۇپ، ماۋۇ 5000 سوملۇق «ئەيپەد» بىلەن قۇلاق تۈۋىڭگە بىرنى سالايما!  ئالما، ئالما دېگىنە كاساپەت!…شۇ گەپ ئاداش، توغرا دەيسەن، بىز شۇ قىزلاردەك ئالتۇن زىبۇ –زىننەتلەر بىلەن كۆڭلىمىزنى ئاچالمىغاندىكىن مۇشۇنداق «ئەيپەد-پەيپەد» لەر بىلەن كۆڭلۈمىزنى ئاچمىساق… ۋەيتتتت! (ئەكرەمجان قاتتىق كۈلكە بىلەن چىقىرايدۇ) نېمە دېدىڭ، مەن مېھمان قىلامدىم؟ چاتاق يوق ئاداش، چاتاق يوق، مانا ھازىرلام ئالدىڭغا ئۈنىمەن،جىندەك ساقلاپ تۇر.

 

ئەكرەمجان بىر قولىدا «ئەيپەد» نى يەنە بىر قولىدا «ئايفون» نى تۇتۇپ، ئۆرۈپ –چۆرۈپ قارىۋەتكەندىن كېيىن، بايا ئويناۋاتقان ئويۇنىنى داۋاملاشتۇرېۋىرىدۇ.

 

تۇراخۇن:

-ئاپىسى ئەكرەمجانغا بىر تېلېفون قىلىپ باقامدۇق-يا، مانا تاماقمۇ تەييار بولۇپ قالدى.

 

ئايشەمخان:

-ھە، قىلسالا، تېلېفوننى مەن توڭلاتقۇغا سېلىۋالمىغاندىكىن…

 

تۇراخۇن:

-ھەي….مۇشۇ ۋاتىلداق خوتۇننىزە…

 

تۇراخۇن تەكچىدىكى تېلېفوننى قولىغا ئېلىپ، نېمىلەرنىدۇر بىرنەرسىلەرنى ئىزدەشكە باشلايدۇ.

 

تۇراخۇن:

-ھوي ئاپىسى، كۆزئەينىكىمنى نەگە قويدۇڭ!؟

 

ئايشەمخان:

-مۇشۇ ئادەمنىزە، ھەممە نېمىسىنى مەندىن سورىغان (ئايشەمخان خېمىر يۇقى قوللىرىنى پەشتامبالغا ئېيتىپ ئىچكىركى ئۆيدىن يېنىپ چىقىدۇ)

 

تۇراخۇن:

-ھە، ئەمدى بۇ ئۆيدە ئىككىمىزلا تۇرساق، سەندىن سورىماي 114 دىن سورامتىم، ئەكىلە!…

 

تۇراخۇن كۆزئەينەكنى تاقاپ تىڭىرقاپ تۇرۇپ قالىدۇ.

 

ئايشەمخان:

-ئاللا- ئاللا تېرىكمىسىلە دادىسى، مانا تېلېفون دەپتىرى.

 

تۇراخۇن:

-ۋاي شۇ قايسى يەرگە يازغان ئۇ نومۇرنى، يا ئېسىدە تۇتقىلى بولمىغان ئادەمنىڭ. بۇرۇنلاردىغۇ بەش خانىلىق نومۇر بىلەنلا نە – نەلەرگە تېلېفون قىلغىلى بولىدىغان، ما زامان تەرەققىي قىلغانسېرى نومۇر ئۇزۇراپ، تېلېفون قىسقاراپ كېتەمدۇ نىمە. ھە، قايلاپ تۇرماي ماۋۇ سېرىق سىم بىلەن قىىزىل سىمنى بىر –بىرىگە تەگكۈزۈپ چىڭ سىقىمدەپ تۇرۇپ بەسىلە.

 

ئايشەمخان:

-ۋاي تېلېفون يەنە بۇزۇلۇپتىما، نەچچە كۈننىڭ ئالدىدا «ساق» تىغۇ؟

 

تۇراخۇن:

-ھە شۇ «ساق» تى، بۇزۇق تېلېفون بۇزۇلۇپ قالمايدۇ، «ساق» تېلېفون بۇزۇلۇپ قالىدىكەن شۇ، ئاۋۇ ئوماق نەۋرىلىرىمىز تېلېفوننى يەرگە تاشلاپ ئويناپ، بۇ تېلېفوننى تەيپىڭ تيەنگو دەۋىرىدىكى، بىر ئادەم تېلېفوننىڭ نوغۇچىنى تولغاپ بەرسە، يەنە بىر ئادەم نومۇر بېسىپ تېلېفون ئۇرىدىغان قىلىپ قويۇپتۇ مانا… #$*133487 …ئاپىسى،ما نومۇر 2 مۇ 7مۇ، قارىسام 7 گە ئوخشاۋاتىدۇ-ھە.

 

ئايشەمخان:

-مەنمۇ بىلمىدىم دادىسى، ئەكرەمجاندىن سوراپ باقاملا يا…

 

تۇراخۇن:

ۋەي..ۋەي…ئۇلاندى، سىمنى چىڭ تۇت خوتۇن، ھە، ئەسسىلامۇئەليكۇم ئوغلۇم ئەكرەمجان! ۋەي..ۋەي ھېچ بىر ئاۋاز يوققۇ خوتۇن؟

 

ئەكرەمجان ئويۇنىنى توختىتىپ ئېرىنچەكلىك بىلەن كەلگەن نومۇرغىمۇ قارىماي تېلېفوننى ئالىدۇ.

 

ئەكرەمجان:

ۋەي..ۋەي…ئالو، كىمۇ؟!

 

تۇراخۇن:

ۋوي..ۋوي بالام ئەكرەمجانما، ئۆيگە تېز كەل بالام، ئاپاڭ تازا ئوخشىتىپ لەغ… …

 

ئەكرەمجان:

-كىمۇ سەن، مەن ھېچنىمىنى ئاڭلىيالمىدىم…

 

ئايشەمخان تۇراخۇننىڭ قولىدىكى تېلېفوننى دەرھەل ئېلىپ:

-ۋەي بالام، مەن ئاپاڭ…

 

ئەكرەمجان:

نېمە دېدىڭ، «ئايفون»؟… توۋا ما خەقنى مەن ئىشلىتىۋاتقان تېلېفوننىڭ «ئايفون» ئىكەنلىكىنى بىجدەمدە بىلۋاپتۇ-يا زامان ئاخىرى بولدىمۇ نېمە، ھە، نېمە دەيسەن نېمە، گەپ بارمۇ بالاڭزا، «ئايفون» ئالسام ئۆزەمنىڭ پۇلىغا ئالدىم، سېنىڭ نېمە چاتىقىڭ لامزەللە گۇي! قارا بۇ گۇينىڭ گېپىنىڭ چوڭلىقىغا «ئەيپەد، ئەيپەد» دەپ كەتكىنىنى.

 

ئەكرەمجان تەرىنى تۈرۈپ تېلېفونىنى ئېتىۋىتىدۇ.

 

ئايشەمخان:

-دادىسى، نومۇرنى خاتا بېسىۋالمىغانلا-ھە… بىرى چالۋاقاپ سۆزلەپلا كەتتىغۇ؟

 

تۇراخۇن:

-ئاپىسى بۇ قېتىم ماۋۇ سىمنى چىڭ تۇتۇپ تۇرۇڭلار، سىم بوش بوپ قالغاچقا خاتا ئۇلىنىپ قالغان گەپ!… …

 

ئايشەمخان تېلېفون سىمىنى چىڭ تۇتۇپ زوڭزىيىپ ئولتىرىدۇ.

 

تۇراخۇن:

-ۋەي…ۋەي… ئەمدى بولدى، ئۇلاندى ئاپىسى چىداپ تۇرۇڭلار…

 

تېلېفوندىن ئەكرەمجاننىڭ ئاۋازى ئوچۇق ئاڭلىنىشقا باشلايدۇ.

 

ئەكرەمجان:

-ۋاي –ۋۇي دادا، بايا تېلېفون ئۇرغان سىلەرمىتىڭلار، نىمىداق ئاۋازىڭلارنى ئاڭلىغىلى بولمايدۇ، مەن تېخى قايسى بىر ئورەككە چۈشۈپ كېتىپ تېلېفون ئۇرىۋاتقان سولتەككىن دەپتىمەن…

 

تۇراخۇن:

شۇ..شۇ بالام، بىزمۇ ئورەككە چۈشىدىغانغا ئاز قالدۇق!

 

ئايشەمخان:

شۇ..شۇ توغرا دەيسىلەر دادىسى…

 

ئەكرەمجان:

-دادا، سىلەر بۇ ئەبجىقى چىقىپ كەتكەن تېلېفوننى قاچانغىچە ئىشلىتىسىلەر –ھە؟

ھازىر قانداق زامان، بۇ شەھەردە مودىدىن قالغان سىلەرلا قاپسىلەر مانا، يېڭى تېلېفوندىن بىرنى سېتىۋالساڭلار بولمامدۇ…

 

تۇراخۇن:

ھې..ھې.. بالام، بىزمۇ مودىدىن قالمىدۇق مانا، ھەممە ئادەم بىر قولىدا تۇرۇپكىنى تۇتۇپ سۆزلەشسە، بىز دېگەن بىرىمىز سۆزلىشىمىز، يەنە بىرىمىز تېلېفوننىڭ ئۇ يەر ، بۇ يەرلىرىنى مۇجۇقلاپ تۇرۇپ قوش كىشىلىك سۆزلىشىمىز دېگىنە…

 

ئايشەمخان تۇراخۇننىڭ قولىدىكى تېلېفوننى ئىتتىك تارتىۋالىدۇ.(تۇراخۇن تېلېفون تۇرۇپكىسىغا قولىقىنى يېقىن ئاپىرىپ تىڭشاشقا باشلايدۇ)

 

ئايشەمخان:

– بالام ئەكرەمجان، بۈگۈن سېنى كېلىپ قالارمىكىن دەپ … …

 

ئەكرامجان:

ھە ئاپا، بۈگۈن مېنىڭ جىددىي ئىشىم چىقىپ قالدى دېگىنە، شۇڭا كېيىنچە باراي، ئۆيدە سەي –پەي باردۇ ئاپا؟ بولمىسا ھايت، دېگىن ما مەھەللىمىزدىكى كۆكتات بازىرىغا بەسەي بىلەن ياڭيۇنى تۆكمە قىلىۋىتىپتۇ دېگىنە ۋاقىت چىقىرىپ 2 كىلو ئالغاچ باراي، خوش ئەمىسە. (دۇت…دۇت…دۇت… تېلېفون ئۈزۈلۈپ كېتىدۇ)

 

ئايشەمخان:

-ۋاي بالام توختاپ تۇر، گېپىمنى ئاڭلا!… …

 

تۇراخۇن:

-ئۇف… ئاپىسى، بالىمىز ئەكرەمجان بەسەي ئالغاچ كېلىمەن دەمدا؟

 

ئايشەمخان:

  • ۋاي ياق دادىسى، بىر كالىنى سويدۇرۇپ ئەكىلىپ بېرەي دەيدۇ.

 

تۇراخۇن:

– بايا قورساقلىرىم ئېچىپ تارتىشىپ كەتكەندەك قىلىۋاتقانتى ئەمدى قورسۇقۇم تويۇپ قالغاندەكلا تۇرىدۇ-يا مېنىڭ، بولدى، مەن تاماقنى بۈگۈن ۋاقچېرەك يەي، ئاۋۇ تېلفوننى سومكىغا سەپ بەر، ئىككى كىشىلىك تېلېفوننى بىر كىشىلىك تېلېفون قىلىپ ئۆزگەرتىپ كېلەي.

 

ئايشەمخان:

-توختىسىلا دادىسى، مەنمۇ سىلى بىلەن بىرگە باراي، مېنىڭ ئىشتېيىممۇ سىلىنىڭكە ئوخشاش ھازىر…

 

تۇراخۇن بىلەن ئايشەمخان تېلېفوننى ياغلىققا ئوراپ، سىرتقا چىقىدۇ. (ئۇلار بىر –بىرىنى قولتۇقلىشىپ سەھنىنىڭ ئوڭ تەرىپىگە ئاستا قەدەملەر بىلەن ماڭىدۇ.

 

بۇ چاغدا ئەكرەمجانمۇ دوستىنىڭ قېشىغا بېرىش ئۈچۈن سىرتقا چىقىدۇ. ئۇ، بىر تەرەپتىن يولغا قاراپ قولىنى پۇلاڭلىتىپ تاكسى توسىسا يەنە بىر تەرەپتىن تېلفونىدا كىملەرگىدۇ گەپ قىلىپ تۇرىدۇ.

ئەكرەمجان تۇيۇقسىز دادىسى بىلەن ئاپىسىنىڭ يولدا ئېغىر قەدەملەرنى ئېلىپ مۇكچىيىپ كېتىۋاتقانلىقىنى، دادىسىنىڭ قولىدىكى سومكىسىدىن بىر تال سىمنىڭ يەردە ساڭگىلاپ قالغانلىقىنى كۆرىدۇ.(ئەكرەمجان كۆزلىرىنى چىمچىقلىتىپ، كۆزىگە ئىشەنمەي تۇرۇپ قالىدۇ)

 

ئەكرەمجان:

دادا، ئاپا نەگە ماڭدىڭلار!… مەن، مەن…ئەكرەمجان (ئەكرەمجان دادىسى بىلەن ئاپىسىنىڭ بىچارە تۇرقىنى كۆرۈپ، كۆڭلى يېرىم بولۇپ، ئاۋازى بوغۇلىدۇ)

 

تۇراخۇن:

ۋوي، ئاپىسى بۇ ..بۇ بىزنىڭ ئەكرەمجانغۇ…

 

ئەكرەمجان:

-دادا، ئاپا!… …

 

ئەكرەمجان يۈگۈرگىنىچە دادىسى بىلەن ئاپىسىنى چىڭ قۇچاقلايدۇ.

 

ئەكرەمجان:

-بۇ سوغۇقتا نەگە ماڭدىڭلار، (ئەكرەمجان دادىسىنىڭ سومكىسىدىن چىقىپ قالغان بىر تال سىمنى تۇتۇپ تۇرۇپ) دادا، بۇ…بۇ… تېلېفونىڭلار بۇزۇلۇپ قالغانمىتى؟

 

تۇراخۇن:

-تېلېفون «ساق» بالام بىراق شۇ…شۇ…ھە، بولدى بولدى، ئۆزۈڭ نەگە ماڭدىڭ بالام، ئىشىڭ بولسا مېڭىۋەر سېنى تۇتۇپ قالمايلى… …ئاپاڭ ئىككىمىز بىكارچىلىقتا بۇ تېلېفوننى رېمونت قىلىپ كېلەيلى دەپ ماڭغان.

 

ئەكرەمجان:

-بولدى، بولدى قىلىڭلار، ئۆيگە دەرھال قايتىپ كېتىڭلار، بۇ تېلېفوننى تاشلىۋېتىڭلار… سىلەرگە تېلېفوننى مەن ئېلىپ بېرەي… …

 

ئەكرەمجان دادىسى بىلەن ئاپىسىنىڭ سوغۇقتا قىزارغان يۈزلىرىگە قاراپ، ئىچى ئاچچىق بولۇپ، كۆڭلى يېرىم بولۇپ، ئاۋازى بوغۇلۇپ- بوغۇلۇپ چىقىشقا باشلايدۇ.

 

ئەكرەمجان:

دادا، ئاپا بولدى قىلىڭلار، مانا بۇنى ئىشلىتىڭلار (ئەكرەمجان دولىسىغا ئېسىۋالغان سومكىسىدىن «ئايفون» بىلەن «ئەيپەد» نى چىقىرىپ، ئۇلارغا تەڭلەيدۇ)

مانا، مانا بۇ ئەڭ ئىلغار، ئەڭ مودا تېلېفون، ئاپا، بۇنى سەن ئىشلەت…دادا بۇنى سەن!…

بۇ تېلېفونىڭلارنى مەن رېمونت قىلدۇرۇپ بېرەي…

 

تۇراخۇن:

-ۋاي توۋا، نىمە بۇ بالام؟ (تۇراخۇن ئوغلى بەرگەن «ئەيپەد» نى ئوڭ – تەتۈر تۇتۇپ ھەيران قالىدۇ) قارىسام خۇددى تۇتقۇچى يوق كەپكۈردەكلا نەرسىكەنغۇ بۇ، ھە، بىلدىم نومۇر يازىدىغان دەپتەركەندە…

 

ئەكرەمجان:

-دادا بۇ دېگەن بىر خىل زامانىۋىي كومپيۇتېر، بۇنىڭدا باشقىلار بىلەن تور ئارقىلىق سۆزلىشەلەيسەن، ھە راست دادا (ئەكرەمجان «ئەيپەد» نىڭ ئېكرانىنى دادىسىغا كۆرسۈتىپ تۇرۇپ ھاياجان بىلەن) بۇنى كۆردۇڭمۇ قارا، بۇنى تونىغانسەن، بۇ مۈشۈك  مەھەللىمىزدە تۇرىدىغان  زورىخان موماينىڭ مۈشىكى، بۇ تېخى سېنى دوراپ گەپ قىلالايدۇ…

 

«ئەيپەد»تىن ئۇلارنىڭ گەپلىرى تەكرەر، تەكرار ئاڭلىنىدۇ، بۇ ئاۋازدىن ھەممىسى تەڭ كۈلۈشىپ كېتىدۇ…

 

تۇراخۇن:

-ئاللا-ئاللا..بۇ كارەمەتنى كۆرۈڭ مانا، زورىخان ئاچامنىڭ مۈشۈكى چاشقاننى تولا يەپ زېرىكىپ ئادەم دورايدىغان بولىۋالغىنىنى…ھا..ھا… تەرەققىيات دېگەن مۇشۇ-دە…مەن تېخى بۇنى بوتكىمىزغا تاشلاپ قويساق، چاشقان تۇتۇپ يەرمىكى دەپ ئويلاپتىمەن…ھا…ھا… ھا…

 

ئۇلار قاقالاپ كۈلۈشۈپ كېتىدۇ.

 

ئەكرەمجان:

-ئاپا، بۇ «ئالما» ماركىلىق تېلېفون، بۇنى «ئايفون» دەيمىز، بۇنىڭدا تېلېفون قىلسىڭىز شۇنداق سۈزۈك ھەم ئوچۇق ئاڭلىنىدۇ…ئاپا بۇ…(ئەكرەمجان تېلېفوننىڭ ئۇ يەر، بۇ يەرلىرىنى بېسىپ كۆرسىتىشكە باشلايدۇ)

 

ئايشەمخان:

-بولدى بالام، بولدى، داداڭ ئىككىمىز بۇنداق زامانىۋى نەرسىلەرنى ئىشلىتەلمەيدىكەنمىز، بىزگە مۇشۇ تېلېفون بولسىلا كۇپايە، بولسىغۇ ۋاقتى-ۋاقتىدا يوقلاپ تۇرساڭ تېلېفون دېگەن نەرسىنىڭمۇ لازىمى يوقتى بىزگە.

 

ھا…ھا…ھا…

 

ئۈچى بىرلىكتە تاماشىبىنلارغا سالام يوللاپ، كىرىپ كېتىدۇ.

 

 

تامام

 

 

 

يېڭى كەسىپ

(ئىتوت)

ئادىلجان ئابلىز

 

 

روللاردا:

 

ھېلىم دەرۋىش: كەسپىي تىلەمچى، گەپكە يامان،پوچى ئادەم.

 

ھېزىم گۇتۇ: ھېلىم دەرۋىشنىڭ كونا كەسپدېشى، ئاچكۆز، بېخىل،قورسىقى تويسىلا ھەممە ئىشنى ئۇنتۇيدىغان ئادەم.

 

سەھنىدە:

ھېلىم دەرۋىشنىڭ ئۆيى، كاتتا بېزەلگەن. مېھمانخانا تېمىغا يوغان تېلېۋىزوردىن بىرسى قويۇلغان، يەرگە ئوتقاشتەك گىلەم سېلىنغان بولۇپ، ئېسىل ساپا، ۋە ئۈستەللەر، ئۈستەلگە بىر نەچچە بوتۇلكا قىزىل ھاراق قويۇلغان.

 

باشلىنىش:

ھېلىم دەرۋىش، ئۇچىسىغا ئېسىل كاستيۇم –بۇرۇلكا، بوينىغا داڭلىق ماركىلىق گالئاستۇك تاقىۋالغان ھالدا تامىكىسىنى پۇرقۇرۇتۇپ تۇرۇپ تېلېۋىزوردىكى قىزىق نومۇرلارنى كۆرۈپ ئولتۇرىدۇ، بىر دەم ئولتۇرۇپ تېلېۋىزوردىكى نومۇرلاردىن زېرىكىدۇ-دە ئورنىدىن تۇرۇپ كېتىدۇ ۋە سەھنىنىڭ ئوتتۇرىغا كېلىپ توختايدۇ.(تاماشىبىلارغا قاراپ تۇرۇپ)

 

ھېلىم دەرۋىش:

-مانا، ھەممىڭلار كۆرۈپ تۇرۇپسىلەر، بۇ مېنىڭ داچام، مانا بۇ مېنىڭ جاپا تارتقىنىمنىڭ ھالاۋىتى، ئىنسان بۇ دۇنياغا ئاپىرىدە بولغانىكەن، جاپادىن قورقماسلىق كېرەك. مانا ھەش-پەش دېگىچە كەسپ ئالماشتۇرغىنىمغىمۇ 3 يىل بولاي دەپ قاپتۇ، بۇ كەسپىمگىمۇ كۆنۈپ قالدىم. ئەگەر ئاشۇ رەھمەتلىك جۆلدۇر كېپەن دادامنىڭ كەسپىگە قېلىپ، ئەسكى ئاياق، يىرتىق پايپاقلارنى تىكىپ موزدۇزلۇق كەسپىنى قىلىپ يۈرگەن بولسام، بۇ چاغقىچە نەگە بارسام چۇخەي پۇراپ قەلەندەر…(ئۇ ئاغزىنى تۇۋاقلىغاچ ئىككى تەرەپكە قاراپ قويۇپ پەس ئاۋازدا) ئۆزۈمنىڭ كەسپىنى دەۋەتتىم-يا…دىۋانە بولۇپ كېتەركەنمەن،(يۇقۇرى ئاۋازدا) شۇكرى…شۇكرى ئاللاغا، تۈمەن مىڭلاپ شۇكرى.(دەپ كارنىيىنى قىرىپ قويۇپ تاماكىسىنى تۇتاشتۇرىدۇ)

ئەمدى شۇ كونىلارنىڭ «تىلىسەڭ تاپارسەن، تىلىمىسەڭ ياتارسەن» دېگەن گېپى بويىچە ئىش تۇتۇپتىكەنمەن، ھازىر مانا كۆرۈپ تۇرۇپسىلەر تاماشا دېگەن دۆڭدە، يانچۇقۇم توم كۈندە دەپ يۈرۈيمەن نەرمۇ-نەر. ئەپسۇس تازا بىر تىرناقتا توختىغىدەك خوتۇن ئالالماي يۈردۈم-دە مانا. ھەي…قۇۋانخان…ھەي قۇۋانخان….

 

ھېلىم دەرۋىش ساپاغا بېرىپ ئولتۇرىدۇ ۋە تامغا ئېسىقلىق دۇتتىرىنى ئېلىپ خەلق ئاھاڭىدا مۇنداق ناخشا ئېيتىدۇ:

 

شە –شە ئاتلاپ جەندە -كۇلا كىيدىم قۇۋانخان،

پۇل تاپقاندا ئۇنتۇدۇڭ سەن يارىم قۇۋانخان.

تۆت –بەش خوتۇن ئالساممۇ گەر، سەنسىز بويتاقمەن

مەن ئىشقىڭدا پۇچىلىنىپ كۆيدۈم قۇۋانخان

 

جانىم قۇۋانخان، يارىم قۇۋانخان،

ساڭا قاچان يېتەركىن زارىم قۇۋانخان

 

ھېلىم دەرۋىش ناخشا ئېيتىپ ئولتۇرغاندا توساتتىن ئىشىك چېكىلىدۇ.

 

ھېلىم دەرۋىش:

-كىمدۇ بۇ ئەمدى، ئادەمنىڭ پەيزىنى ئۇچۇرۇپ، كىمۇ؟

 

ھېزىم گۇتۇ:

-مەن، مەن … ھېزىم، ھېزىمجان (ھېزىم گۇتۇ بېشىنى ئىشىكتىن تىقىپ ئوغرىدەك مارايدۇ)

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ۋاي ۋۇي، ھېزىم، ھېزىمجان، ھېزىمەك دەپكەتكىنىنى، گۇتۇما… ئۆيگە كىرىۋىرە تىلىگىلى كىرمىگىندىكىن

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ۋوي..ۋوي خاتا كىرىۋالمىغانمەن-ھە، مەن ھېلىم دەرۋىش…..(ھېزىم گۇتۇ بىر تەرەپتىن ئۆي ئىچىگە قارىسا يەنە بىر تەپتىن ھېلىم دەرۋىشنىڭ تۇرقىغا قاراپ، قېتىپ قالىدۇ ھەم كەينىگە داجىپ سىرتقا چىقماقچى بولىدۇ.)

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ھە…كىرىۋەرسىلە خاتا كىرىپ قالمىدىلا، نومۇس قىپكەتكىنىنى ما قەلەندەرنىڭ، ھىم، تارتىنماڭلار دەرۋىش ئاكاڭلار مەن شۇدۇر…ھىم، مەرھەمەت…(ھېلىم دەرۋىش ھېزىم گۇتۇنى ئىككى قولىنى كەينىگە قىلىپ مەغرۇر ئۆيگە تەكلىپ قىلىدۇ.)

 

ھېزىم گۇتۇ:

-توۋا…توۋا، بۇ..بۇ…دەرۋىش بۇرادەر، دەرۋىش ئاكام…ياق،ياق…ھېلىم دەرۋىش ئاكام شۇما؟ تېنچ – ئامان تۇردۇڭلارما، ئۆي ئىچى تېچلىقتۇ، ئوقەت –پوقەتلىرىڭلار جايىدا كېتىۋاتقاندۇ…(ھېزىم گۇتۇ كۆزىگە ئىشەنمەي دەرگۇمان ئىشىك تۈۋىدە تۇرۇپ قالىدۇ.)

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ۋەئەلەيكۇم ئەسسىلام، نېمە تارتىنىپ، «مەن…مەن ھېزىمجان» دەپكىتىسىلە ئۇكام، تارتىنماي كىرىۋېرىدىغان مۇنداق، قارا…قارا تۇرىشىنى ما قەلەندەرنىڭ!

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ھې..ھې..ھې.. شۇ ئاكا، شۇ «كۆيگەن يامانمۇ، كۆنەك يامانمۇ» دەپ، ئىشىك تۈۋىدە تۇرۇپ كۆنۈپ قاپتۇق مانا…

 

ئىككىسى تەڭ كۈلۈشۈپ كېتىدۇ.

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ۋاي كىرە قاسماق گۇتۇ، ئولتۇرە ما سافادا!  گەپ قىلمىسا مېنىمۇ تونۇماسقا سېلىۋېلىپ تىلەپ چىكىتەي دېگەنما؟…

 

ھېزىم گۇتۇ تارتىپنىپقىنە سافاغا كېلىپ ئولتۇرۇپ، مۆرۈسىدىكى خۇرجۇنىنى ساپاغا قويىدۇ-دە، قولىدىكى بىر تۇتام پۇلنى ئۈستەلگە قويۇپ،«ئامىن» دەپ ئىككى قولىنى ئىگىز كۆتۈرىدۇ، ھەم ئىچىدە بىرمۇنچە دۇرۇتلارنى ئوقۇپ:

 

– بۇرادىرىم، قان –قېرىندېشىم ھېلىماخۇن ئاكامنىڭ ئىش-ئوقەتلىرىگە بەركەت، تۇرمۇشىغا باياھشادلىق، داستىخانلىرىنى مول، تىلىگىنىنى ئىجابەت قىلىپ بەرگەيسەن ئىلاھىم…ئامىن، ئاللاھۇئەكبەر!

 

ھېلىم دەرۋىش:

– پاھ، پاھ نەچچە يىل كۆرمىسەم دۇئا قىلىش، سالاپەتلىرىڭدىن تارتىپ ئۆزگىرىپ كېتىپتۇ مانا، ئەمدى بىر پېشقەدەم،كەسپىي دىۋانە بوپسەن. ئادەم دېگەنچۇ ئانچە -مۇنچە يېڭىلىق يارىتىپ تۇرىشى كېرەك مۇنداق. مانا ھازىرقى ھالىتىڭدىن كىممۇ سېنى نەچچە يىلنىڭ ئالدىدىكى تىرناق تاتلاپ، بېشىنى يەرگە ئۇرۇپ، قېرى ئۆچكىدەك توۋلايدىغان ھېزىم گۇتۇ دەيدۇ.

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ھې..ھې…توغرا دېدىڭلا ھېلىمكا، دانا گەپ بولدى…ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ، تەجرىبە –ساۋاقلارمۇ كۆپىيىپ قالىدىكەن ئەمدى…(ھېزىم گۇتۇ تارتىپنىقىنە بېشىنى ئىچىگە تىقىپ ئولتۇرىدۇ)

 

ھېلىم دەرۋىش:

– ھە، سەپەر ئېغىر كەلدىمۇ-يا، ئۆيۈمگە كەلگۈچە دۇكان- سارايلارنىڭ ئالدىدا ئولتۇرۇپ -قوپۇپ، پاقالچىقىڭىلا تېلىپ قالدىمۇ؟.ئېغىر –بېسىق بولاپقاپسىلىغۇ؟

 

ھېزىم گۇتۇ:

شۇنداق، ھاردۇق يەتكەن چېغى، ئۆيلىرىگە كەلگىچە 50 سومغا كىرا ھەققى كەتكەن، شۇ پۇلنى بولسىمۇ ئۈندۈرۋالارمەن  دەپ ئايلانمىغان بازىرىم قالمىدى. مانا، ھازىر ساناپ باقسام 49 سوم پۇل يىغىلىپتۇ…ھەي پۇل تاپماقنىڭ تەسلىگى ھازىر. يۇرتۇڭلاردا قاراپ باقسام مەندىن باشقا ئادەمنىڭ پۇلى قالمىغان چېغى..ھې..ھې…

 

ھېلىم دەرۋىش:

-دەۋاتقان گېپىنى ما قەلەندەرنىڭ، تۇتە ما بىر سومنى، مەن كۆتۈرىۋېتەي كىرايىڭنى.

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ھەشقاللا، ھەشقاللا….

 

ھېزىم گۇتۇ ھېلىم دەرۋىش بەرگەن بىر سوم پۇلنى ئۈستەلدىكى بىر تۇتام پۇل بىلەن قاتلاپ قوينىغا سالىدۇ-دە ئورنىدىن تۇرۇپ كېتىدۇ ۋە ھېلىم دەرۋىشنىڭ كاتتا بېزەلگەن ئۆيلىرىنى كۆرۈپ:

-پاھ، پاھ نېمىدىگەن كاتتا بېزەلگەن ئۆي بۇ…بۇ ئۆيدە سىلى ئولتۇرۇۋاتاملا يا؟..

 

ھېلىم دەرۋىش:

-كۆزۈڭلارنى يوغان ئېچىپ ماڭا بىر قاراڭلار، ما ئۆيدە تۇرىۋاتقىنى ئاچىلىرىنىڭ ئېرىمىكەن يا ھېلىم دەرۋىش ئاكاڭلارمىكەن….

 

ھېزىم گۇتۇ:

شۇ،شۇ…قارىسام ئاچىلىرىمنىڭ ئېرىگىمۇ ئوخشىمايۋاتىسىلە…ھى..ھى…ھى…

 

ھېلىم دەرۋىش ساپاغا بېرىپ ھېزىم گۇتۇنىڭ يېنىدا ئولتۇرىدۇ ۋە ئۈستەلدىكى قىزىل ھارقنى رومكىغا لىق تولدۇرۇپ غۇرتتى-دە بىرنى ئىچىۋتىپ:

– ھە، گەپ قىلسىلا، قانداق بوران ئۇچۇرۇپ كەلدىكى مۇبارەك تەنلىرىنى.

 

ھېزىم گۇتۇ:

-دېسەم گەپ تولا، دېمىسەم دەرد دېگەندەك ئاكا، سىلىدىن ئايرىلىپ تىجارەت قىلغاننىڭ ياقى تىجارىتىم بىر كۈنمۇ روناق تاپقىنى يوق، ئۇنى ئاز دېگەندەك تاپقام پۇلۇمنىڭ پەقەت بەركىتى بولمىدى. ھە دېسىلا ھېلىقى سىلى بىز بىلەن داۋاملىق ھوشۇق ئېتىپ قىمار ئوينايدىغان كۆكەمە، سېرىق ئۈچەي، ساۋۇر چۇسا بىلەن روزى قوشقارلار مېنى مەجبۇرى قىمارغا سۆرەپ كىرىۋېلىپ، نەچچە يىلدىن بېرى ھالال تەرىم بىلەن  تاپقان پۇللىرىمنىڭ ھەممىسىنى ئۇتۇۋالدى (ھېزىم گۇتۇ ئۈستەلدىكى قىزىل ھاراقنى ئېلىپ ھېلىمنىڭ قولىدىكى رومكىغا لىققىدە قويۇپ، قولىدىن ئېلىپ گۈپپىدە ئىچىۋېتىدۇ ھەم كەينىدىنلا ھۆڭرەپ يىغلاپ كېتىدۇ) –ۋاي پۇلۇم، ۋاي پۇلۇم، ۋاي قىپ –قىزىل پۇلۇم…

 

ھېزىم گۇتۇ:

– بۇنى ئاز دەپ ئۇ نائەھلىلەر گەدىنىمگە 50 مىڭ سومغا يېقىن قەرزنى ئارتىپ قويۇپ، نەگە بارسام كەينىمگە پايلاقچى سەپ، ھاشاردىن باش كۆتۈرەلمەس قىلغۇزىۋەتتى مانا…

 

ھېلىم دەرۋىش:

ھەي، سېپىدىن ئۆزى قەلەندە! ئاتا –بوۋاڭنىڭ روھى قورۇلۇپ كەتسۇن سەن ئىپلاستىن، مۇشۇ گەپلەرنى مېنىڭ ئالدىمدا دېيىشتىن نومۇس قىلمىدىڭما! ھەي قەلەندە گۇتۇ، مۇشۇ تۇرقۇڭ بىلەن يۇرتداشلارغا، كەسىپداشلىرىڭغا قانداقمۇ يۈز كېلەلەيسەن…

 

ھېزىم گۇتۇ:

-شۇ، دەرۋىشكا ئەمدى، مەنمۇ بۇنىڭلىق بىلەن ئۆزۈمنى تاشلىۋەتكىنىم يوق، ھەر ھالدا يۇرت-يۇرتلارغا بېرىپ، كەسىپكە دائىر يېڭىلىقلارنى ئۆگىنىپ خېلى پۇل تاپتىم، بىراق شۇ تاپقان پۇلۇم قورسۇقۇم بىلەن ياتىقىمغا ئارانلا پايلىدى…ئۈنىڭ ئۈستىگە تۆت تەڭگە پۇلنى بولسىمۇ تېجىۋالارمەن دەپ ياتاقتا ياتماي چىملىق بىڭگۇەندە يېتىپ ئانچە- مۇنچە كۈن ئۆتكىزەي دېسەم، ما شەھەرلىكلەر ئادەمنى چىملىقلاردا بەش مىنۇت قوڭنى قويۋالغىلىمۇ قويمايدىغان بولىۋاپتۇ ھازىر…

 

ھېلىم دەرۋىش:

– ھە، دېگىنە قېنى  كەسپىڭدە قانداق يېڭىلىقلارنى يارىتىپ، جەمئىيەتكە قانداق ئويۇنلارنى قويۇپ بەردىڭ، بىر ئاڭلاپ باقاي!

 

ھېزىم گۇتۇ:

– ھېلىمكا،  ئۆزەممۇ ھارىر تاشقى كېسەل دوختىرىدىن ھېچ قېلىشمايمەن دېسەم لاپ گەپ بولمايدۇ. گەرچە تىببىي، ئالىي مەكتەپلەردە ئوقۇمىساممۇ، قورسۇقۇمدىن تۆشۇك ئېچىپ شىلانكىنى تىقىپ قويىدىغان، تېرىدىكى ھەر خىل ئېغىر ياللۇغلارنى باش، قول – پۇتلارغا ئەينەن قوندۇرالايدىغان كامالەتلارگە يېتىپ قالدىم، خۇدا ھېلىمۇ بەش ئەزايىمنى بېجىرىم  قىلىپ يارىتىپتىكەن، مۇبادا ئىككى قولۇم، ئىككى پۇتۇم بولمىغان بولسا، ما شەھەرنى سېتىۋالغۇدەك پۇل تېپىۋالاتتىم دېسە…

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ئاۋۇ تاز بېشىڭلارمۇ بولمىغان بولسا يەر شارىنى سېتىۋالاي دېگەنما غوجام…

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ھى..ھى…ھى…ئەمدى شۇ بۇ جاھاندا پۇل تېپىۋاتقانلار پۇت –قولى يوقلار بولاپ كېتىۋاتىدۇ، قارىسام بەزىلەر قەستەن بىر كېچىدىلا پۇت –قولىنى كېسىۋالامدىكىن دەيمەن، بۈگۈنى ساپ –ساق يۈرگەنلەر، تۇرۇپلا ئەتىسى مېيىپ بولۇپ قالىدىغىنى قىزىق ئىشتە…

 

ھېلىم دەرۋىش:

-خالىساڭلار ئاشخانىغا كىرىڭلار چەيدو –پىچاق بىلەن پۇتلىرىنى بەش مىنۇتتا ئوڭشاپ قويايمۇ-يا…؟

 

ھېزىم گۇتۇ:

-يوقسۇ،يوقسۇ…مۇشۇ دەرۋىشكامنىڭ قىزىقچىلىقىنى-زە….

شەھەرگە كىرگۈچىلىك بىر ئىككى ئادەمدىن سېلىنى سورىغان، ئۆيلىرى نەدىكىن دەپ.

-ئۇلار سىلىنى «ھېلىم دەرۋىش بۇرۇنقى كەسپىنى تاشلىدى، ھازىر ئۇ كەسپ ئالماشتۇردىمۇ بىلمىدۇق، بەك پۇل تېپىپ، باي بولاپ كەتتى، ئۇنى ھەممە ئادەم ھازىر ھېلىم باي، دېيىشىدۇ.» دەيدۇ. شۇڭا، سىلىنىڭ ئالدىڭلارغا كېلىپ مېنى مۇشۇ تىجارىتىڭلارغا شېرىك قىلىۋالامدىكىن دەپ….

 

ھېلىم دەرۋىش قاقاقلاپ كۈلۈپ كېتىدۇ…ۋە ھېزىم گۇتۇنىڭ بېشىنى نوقۇپ تۇرۇپ:

-ھەي گۇتۇ، ھەي گۇتۇ… ماۋۇ قاپاق كاللاڭنى ئانچە –مۇنچە ئىشلىتىپ قوي مانداق، ئەسىرگە چۈشكەن قەلەندەردەك ھەممە يېرىڭگە چىۋىن ئولاشتۇرۇپ ياتساڭ خەق ساڭا ئىچى ئاغرىتىش ئۇياقتا تۇرسۇن، سەندىن يىرگىنىدۇ. ھازىر دېگەن قانداق زامان-ھە، بىزدە مۇشۇنداق ئادەم ئالدايدىغان ئىللەت قاچانمۇ تۈگەر؟

 

ھېزىم گۇتۇ:

-توۋا دەرۋىشكا، سىلى ھەقىقەتەن ئەقىللىق ئادەم جۇما…توغرا دەيدىلا.

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ھازىر دېگەن ھۆكىمىتىمىز شە –شەلەردە، ئىش –ھەرىكەتتە مەدەنىي بولۇش، مەدەنىي تىجارەت قىلىش دەپ ھەممە يەردە تەشۋىق ئېلىپ بېرىۋاتسا،  سەن گۇتۇ نەدە ئۇخلاپ يۈرۈيسەن-ھە، مۇنداق كوچا –كويلاردا يېتىپ – قوپقاچ ديەنشىلاردىن خەۋەر –پەۋەر كۆرۈپ قويغۇلۇق مۇنداق…

 

ھېزىم گۇتۇ:

-قىزىقكەنسىز دەرۋىشكا، قايسى بىر مىڭىسىگە ئاپتاپ چۈشكەن خېرىدار ماڭا جىقاراق سەدىقە بىرەركىن دەپ خەقنىڭ چاتىراقلىرىدىن ماراپ پۇرسەت كۈتۈپ كۈن ئۆتكۈزىۋاتساق، ديەنشى كۆرىدىغان نە چولا…

 

ھېلىم دەرۋىش:

-شۇ! مۇشۇنداق توپىغا مىلىنىپ ئولتۇرغاچقا سېپى ئۆزىدىن قەلەندەر بولۇپ تۇرۇپسەن مانا…

 

ھېزىم گۇتۇ:

-دەرۋىشكا، ئۇنداقتا سىلى ھازىر ما بىزنىڭ كەسپتىن بىراقلا يۈز ئۆرۈپ، كەسپىي تىجارەتچى بوپ كەتكەن ئوخشايلا-ھە؟ قارىسام كېيىنىشلىرىمۇ ئۆزگىرىپ كېتىپتۇ مانا، نەچچە يىلنىڭ ئالدىدا ئىككمىزنىڭ كىيىملىرى بىر –بىرىمىزدىن قېلىشمايتى تېخى…

 

ھېلىم دەرۋىش:

-قېلىشمايتى دەپ كەتكىنىنى ما ئوغرىنىڭ، سەن كىمۇ مەن كىمۇ؟

 

ھېزىم گۇتۇ ئۈستەلدىكى قىزىل ھاراقنى رومكىغا تولدۇرۇپ ھېلىم دەرۋىشكە تەڭلەيدۇ:

– دەرۋىش ئاكا، ھېلىم باي ئاكا…سىلى دېگەن ھازىر ما شەھەرنىڭ نوچىسى ھەم پوچىسى، ھې…ھې…ھې…(خوشامەت كۈلكىسى) بۇ گەپ گەپنى ئاڭلىغان ھېلىم دەرۋىش ھېزىم گۇتۇنىڭ خوشامىتىدىن ھاراقنى قولىغا ئېلىپ گۈپپىدە ئىچىۋېتىدۇ –دە يۇمشاشقا باشلايدۇ:

 

-ھېزىمجان ئۇكام، ئاللا تائاللا بىزنى بۇ دۇنياغا كاللىسىنى ئىشلىتىپ، بالا –چاقىلىرىنى باقسۇن دەپ ياراتمىسا نېمىگە يارىتىدۇ؟ ئۇنداق بولغاندىكىن كەچكىچە يىرتىق جەندىنى كېيىپ كوچا- كويلاردا ئۇرۇلۇپ سوقۇلۇپ يۈرگەندىن ما كاللىمىزنى ئازىراق ئىشلەتسەك، ئۆزىمىزگىمۇ، خەلقىمىزگىمۇ ياخشى ئەمەسمۇ. شۇڭا، كەسىپ دېگەننىمۇ ئانچە –مۇنچە ئىسلاھ قىلىپ تۇرۇش كېرەك، ئىسلاھنىڭ نېمىلىگىنىغۇ بىلەسەن؟

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ھە، ئىسلاھ دېگەن شۇ كونىنى يېڭىلاش، يېڭىنى كونىلاش دېگەن گەپ شۇدۇ…

 

ھېلىم ھەرۋىش:

-ھەي ھېزىمەك ئىسلاھ دېگەن كونىنى يېڭىلاپ ،يېڭىنى كونىلايدىغان  يوتقان تىكىپ، پاختا ئاتىدىغان پاختىچى ئەمەس، بۇ دېگەن بىر يېڭىلىق يارىتىش، خاسلىق يارىتىش دېگەن گەپ. قاراپ باقە، ھازىر مېنىڭ مۇشۇ تۇرقۇمنى بىرەرسى كۆرسە كىممۇ ھېلىم دېۋانە، ھېلىم قەلەندەر دېيەلەيدۇ؟ بۇنىڭدىكى سىر دەل مېنىڭ ئۆزۈمنى ئۆزگەرتكىنىمدە يەنى ئۆزۈمنى ئىسلاھ قىلالىغىنىمدا.

 

ھېزىم گۇتۇ:

-پاھ، پاھ…ئېسىل گەپ بولدى ئاكا..(ھېزىم گۇتۇ تاماكىدىن بىر تالنى ھېلىم دەرۋىشكە تۇتۇپ، ئوت تۇتاشتۇرىدۇ) ھېلىم دەرۋىش كارنىيىنى قىرىپ قويۇپ:

 

ھېلىم دەرۋىش:

-سېنىڭ خەقنىڭ ئالدىدا شۈمشىيىپ يىغلاپ تاپقان بىر نەچچە كۈنلۈك پۇلۇڭنى مەن 10 مىنۇتمۇ كەتمەيدىغان ۋاقىتتا ئىككى ئېغىز گەپ بىلەنلا تاپىمەن. يەنە كېلىپ سەندەك توخۇغا دان چاشقاندەك پاچە –پۇرات دىۋانىنىڭ پۇلى ئەمەس، يېپ –يېڭى، مۇنداق پۈتۈن –پۈتۈن پۇل دېگىنە.(ھېزىم گۇتۇ ھېلم دەرۋىشنى گېپى تۈگۈمەيلا –قېنى، قېنى دېسىلە ئاكا قانداق قىلىدۇ، قانداق گەپ بۇ؟)

 

ھېزىم گۇتۇ:

-توختاپ تۇسالا مانداق، نەدىكى گۈرۈچكە چۈشكەن مىتىدەك ئادەمنىڭ گېپىگە قوشۇق سالماي!

ئەڭ ئاۋۋال بىز تىلىمەكچى بولغان نىشاننى ئوبدان كۈزىتىمىز. بىرىنچىدىن، ئۇ چوقۇم بىز تۇرىۋاتقان شەھەر پۇقراسى بولۇش كېرەك. ئىككىنچىدىن، ئۇ ئادەم سالاپاتلىك كاتتا باي ياكى زىيالى كادىر بولىشى كېرەك. ئۈچىنچىدىن، ئۇ ئادەم تولىمۇ مېھرىبان، ھەم ئاق كۆڭۈل ئىنسان بولىشى كېرەك. بۇ ئۈچ تۈرلۈك كىشى بىزنىڭ بىردىن بىر ئوۋلايدىغان نىشانىمىز بولىدۇ.

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ئەگەر ئايال كىشى بولسىچۇ؟

 

ھېلىم دەرۋىش:

-مۇشۇ خوتۇن كىشىنىڭ قەلبىنى زادىلا چۈشەنمەيمەن دېگىنە ئۇكام، ئۇنىڭ ئۈسىتىگە ئاياللار سەل ۋاتىلداق كېلىدۇ، دېمەكچى بولغان گەپلىرىڭنى دەپ بولغىچە ئۇلار سېنىڭ ئالدىڭغا ئۆتىۋالىدۇ ياكى سەندىنمۇ بىچارە ھالەتكە چۈشۈۋېلىپ، بەزىدە ئالىمەن دېگىنىڭنى ئالالماي يېنىڭدىن پۇل چىقىرىپ بېرىۋېتىپ قالىدىغان ئىشلارمۇ بولۇپ قالىدۇ، دېمەك سەن مەغلۇپ بولغان بولىسەن…. ئىشقىلىپ بىزنىڭ كۆزىمىز ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭ كۆزىدىن نەچچە ھەسسە ئۆتكۈر بولىدىغانلىقىنى سەن، بىز ئوبدان بىلىمىز، شۇڭا، بۇنداق كىشىلەردىن قاتتىق ئېھتىيات قىلمىساڭ بولمايدۇ.

 

ھېلىم دەرۋىش بۇ مىسالنى ئېلىش ئۈچۈن ھېزىم گۇتۇغا ماسلىشىپ بېرىش تەكلىپىنى بېرىدۇ.

ھېلىم دەرۋىش ياشانغان بىر ئادەمنىڭ ئوبرازىنى دوراپ سەھنىنىڭ سول تەرىپىدىن ئاستا قەدەم ئېلىپ چىقىدۇ. ھېزىم گۇتۇ بولسا شەھەرلىك بىر ياش، زىيالى كادىرنىڭ ئوبرازىنى يارىتىپ سەھنىنىڭ ئوتتۇرسىدا تاماشىبىنلارغا قاراپ تۇرىدۇ.

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ئەسسىلامۇئەلەيكۇم ئوغلۇم!

 

ھېزىم گۇتۇ:

ۋەئەليكۇم ئەسسىلام تاغا!

 

ھېلىم دەرۋىش:

ۋاي ئوغلۇم، بۇ چوڭ شەھەرلەردە بېشىم قېيىپ، پۇتۇم تېلىپ يۈرگىلى مانا توپتوغرا ئۈچ كۈن بوپتۇ، مەن بۇ شەھەرگە ئوغلۇمنى ئىزدەپ چىققان، ئاپىسى يۇرتتا ئېغىر كېسەل بولۇپ، قان – زار يىغلاپ قالدى مۇشۇ تاپتا، مانا مەن مۇشۇ قېرى جېنىم بىلەن بالا ئىزدەپ يۈرۈپتىمەن، بۇنى ئاز دەپ، يۇرتتىن چىققۇچە تەييارلىۋالغان پۇللىرىمنى ئوغرى –يانچۇقچىلار قويىۋالدىمۇ بىلمىدىم نەچچە يۈز كوي پۇلۇم بىر كىچىدىلا يوقاپ، قاق-سەنەم بولۇپ قالدىم ئوغلۇم (ھېلىم دەرۋىش يىغلامسىرايدۇ)

 

ھېزىم گۇتۇ:

-تاغا سىز بەك ئېغىر كۈنگە قاپسىز ئەمىسە، ئوغلىڭىز بۇ شەھەردە نېمە ئىش بىلەن شۇغۇللىنىتى مەن سىزگە ئىزدىشىپ بېرەي ياكى…

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ۋاي بالام، ئوغلۇمنى مۇشۇ شەھەردىكى «ئەتىگۈل تېز تاماقخانىسى» دەيدىغان بىر چوڭ ئاشخانىدا قورۇما ئۇستىسى بولۇپ ئىشلەپ پۇل تېپىۋاتىدۇ دېگەن ئۇچىرىنى نەچچە يىلدىن بېرى ئاڭلاپ كەلگەن، لېكىن 3 كۈننىڭ ياقى مۇشۇ شەھەردىكى ھەممە ئاشخانىلارنى ئىزدەپ- سوراپ ئوغلۇمنىڭ دېرىكىنى قىلالمىدىم، ئەمدى يۇرتۇمغا كېتەي دېسەم كىراغىمۇ پۇل قالمىدى مانا، چوپچوڭ بولغاندا كىشىنىڭ ئالدىغا بېرىپ پۇل تىلەشتىن بەك نومۇس قىلدىم، سىلىگە قارىسام ئوغلۇم دېمەتلىكلا بالا تۇرىسىز، شۇڭا ئاللاھنىڭ رەھمىتى بىلەن سىزدىن ياردەم تىلىمەي بولمىدى، بولسا ماڭا يۇرتۇمغا بېرىۋالغۇچىلىقلا كىرا ھەققىمنى بەرگەن بولسىلا بەكمۇ خوش بولۇپ كېتەتتىم، ئەمما بۇ پۇلىڭىزنى چوقۇم قايتۇرۇپ بېرىمەن…….

 

ھېزىم گۇتۇ:

-توۋا، مەن مۇشۇ شەھەردە تۇرۇپ ھەجەپ «ئەتىرگۈل تېز تاماقخانىسى» دەيدىغان بىر يەرنى ئاڭلاپ باقتىكەنمەن جۇمۇ…ھە، بولدى، تۇتسىلا تاغا ما يۈز سومنى، سېلىدەك خىزىر سۈپەت دادىنى زار قىلغان ئوغۇلنىمۇ ئىزدەپ يۈرگەندىكى، سىلىمۇزە….

 

ھېلىم دەرۋىش پۇلنى قوينىغا سالىدۇ-دە ھېزىم گۇتۇ ئىككىسى قاقاقلاپ كۈلۈپ كېتىدۇ.

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ۋاھ، بۇمۇ بولىدىغان ھۈنەركەن مانا، بۇنداق بېشىغا كۈن چۈشكەن بوۋايغا مەن ئەمەس ھەممە ئادەم پۇل بېرىدۇ-دە ھېلىمكا.

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ھىم، ھېزىمەك ئۇكام، ئەمدى بىلگەنسەن، سەنغۇ يۈز سوم بېرىپلا قۇتۇلدۇڭ، بەزى يىغلاڭغۇ يۇمشاقباش كىشىلىرىمىز تېخى يۈز سومنى بېرىپ، ياتاق، تاماقلىرىنىمۇ كۆتۈرۋېتىدۇ دېگىنە….

 

ھېلىم دەرۋىش بىلەن ھېزىم گۇتۇ قاقاقلاپ كۈلۈپ كېتىدۇ…

 

ھېزىم گۇتۇ:

-بۇ چارىمۇ بولىدىكەن مانا، بىراق ھېلىمكا بۇنداق يۈز سومدىن پۇلنى يىغىۋەرسە بىرسى كۆرمىسە بىرسى چوقۇم كۆرۈپ قالىدىغان ئىش چىقىدۇ، ئۇ چاغدا چاتاقنىڭ چوڭى چىقارمىكىن؟

 

ھېلىم دەرۋىش:

-مۇشۇ قاپاق كاللاڭنىزە سېنىڭ، ھەي، قۇدۇق قازغۇچىمۇ بىر يەردىن 10 تۆشۈكنى بىراقلا ئېچىۋالسا سۈنىڭ تايىنى بولمىغىنىدەك گەپ بۇ. شۇڭا، ھۇجۇم نىشانىنى ئۆزگەرتىپ، نىشاننى قانچە يىراقتىن قارىغا ئالساڭ تاپاۋىتىڭ شۇنچە ياخشى بولىدۇ دېگەن گەپ…

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ھېلىمكا لېكىن بۇنداق گەپلەرنى خېرىدارلارغا  داۋاملىق تەكرارلاۋەرسىمۇ قولاققا خوشاقماس بوپ قالا؟

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ھەي، خاشۇ(سۇليۋ خالتا) يەۋىلىپ ئۆلۈپ قالغان قېرى كالىنىڭ سۆڭىكى، ئەمدى سەن بىر گەپنى قايتىلاۋېرىدىغان رادىيودىكى ئېلانچى بولمىغاندىكىن،  گەپ دېگەن توقۇساڭ تولا، بىر كۈنى بالامنى ئىزدەپ چىققان دېسەڭ، يەنە بىر كۈنى دادامنى ئىزدەپ چىققان دەيسەن، يەنە بىر كۈنى قىزىمنى ئىزدەپ چىقتىم دېسەڭ، يەنە بىر كۈنى ئېرىمنى ئىزدەپ چىقتىم دەپ توقۇۋەرمەمسەن گەپنى، سەن بىر يا راستچىل ئادەم بولمىغاندىكىن…

-ھىم، ئەمدىغۇ كۆپ ئىشلارنى بىلىۋالغانسەن، بۇ ھۈنەر يا ھېيت – بايرام، شەنبە –يەكشەنبە تەلەپ قىلمايدۇ دېگىنە، پەقەت جېنىڭ تېنىڭدە بولسىلا، شە كۆرىسەن دېگەن گەپ، «كۆپنى كۆرگەن توق بولىدۇ، بىرنى كۆرگەن ئاچ» دېگەن گەپنىڭ تېگى مۇشۇ…

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ياۋ، ئالامەت بىر يېڭىلىقتە بۇ…

 

ھېلىم دەرۋىشنىڭ تېلېفونى تۇيۇقسىز جىرىڭلايدۇ.

-ۋاي-ۋۇي نىمىداق تولا توققۇز بۇ، جاھاندىكى ھەممە توققۇزنى سېتىۋالغان ئاداشكىنە ماۋۇ…..ۋەي…ۋەي، كىمۇ؟ (تېلىفوندىن مۇلايىم بىر قىزچاقنىڭ سالىمى كېلىدۇ)

– ئەسسىلامۇئەلەيكۇم………

-ھە ئايروپىلانچى قىزما سىز، ھە، كىملىك نومۇرۇمنى قالدۇرۇپ قويغانتىمغۇ…شۇنداق، شۇنداق…بۈگۈن 6 دە ئۇچىدىغان ئاروپىلانغا ئالماشتۇرۇپ قويدۇم دەمسىز؟ مەن ئەتە ئۇچىدىغان….. كېچىكىدىكەن…ئاپلا!…بوپتۇ..بوپتۇ خانىم، ھازىرلا تەييارلىق قىلاي….(ھېلىم دەرۋىش جىددىي قىياپەتتە نېمە قىلىشىنى بىلمەي سائىتىگە قاراپ، ئۇياق –بۇياقققا مېڭىپ تىتىلدايدۇ. شۇ ئەسنادا ياندا ھېزىم گۇتۇ ئاغزىنى يوغان ئېچىپ تاماشىبىنلارغا قاراپ پەس ئاۋازدا:

 

-توۋا، ما ھېلىمكام ئايروپىلاندا تىلەيدىغان بوپكتىپتۇ-يا، ئالە شەھرىڭنى!…

 

ھېلىم دەرۋىش ياندا تۇرغان ھېزىم گۇتۇغا قاراپ:

– نېمە ئەخلەت يەۋالغان كالىدەك كۆزۈڭلارنى پارقىرىتىپ تۇرىسىلە، سىلى بىكاچى ئوخشىمامسىلە، ما ئۆيدىن باشتا مەن چىقامدىم-يا….

 

ھېزىم گۇتۇ:

-ھې…ھې…ھې…مەن چىقاي،مەن چىقاي ھېلىمكا…(ھېزىم گۇتۇ خۇرجىنىنى كۆتۈرۈپ ئىشىك تۈۋىگە بېرىپ، بىر ئىش يادىغا كەلگەندەك بولۇپ، دەرھال ھېلىم دەرۋىشنىڭ ئالدىغا بېرىپ ئۇنىڭ ئىككى قولىنى چىڭ تۇتۇپ تۇرۇپ:

-ھېلىمكا، كۈزۈمنى تازا بىر ئېچىپ قويدۇڭلا، كۆپ رەھمەت، كۆپ رەھمەت، ئەمما شۇ…شۇ…(ھېزىم گۇتۇ بېشىنى ئىچىگە تىقىپ خىجىل بولغان قىياپەتتە)

-بايامقى ئىككىمىز ئوينىغان ئويۇندىكى 100 سوم پۇلنى بېرىۋەتكەن بولسىلا بوپتىكەن، ئويۇنمۇ تۈگەپ قالدىغۇ ئەمدى…

 

ھېلىم دەرۋىش: (غەزەپ بىلەن)

-تۇفى! ئېشىنى يەپ، قاچىسىنى چاقىدىغان تۇزكور گۇتۇ، سەن گۇيغىغۇ ياخشىلىق ياراشمايدىغان نەرسە، ئەتىگەننىڭ ياقى مەن دەرسنى ماۋۇ تامغا، ماۋۇ تامدا ئېسىقلىق تۇرغان دۇتتارغا ئۆتتۈمما، قارا گېپىنى، نومۇس قىلماي پۇل سورايدۇ-يا، سېنىڭ ئورنۇڭدا ئېشەك بولسىمۇ بۇ چاغقىچە مېنى مىندۈرۈپ دۇنيانى ساياھەت قىلدۇرۇپ، نى..نى يەرلەرگە ئاپىرىپ كۆڭلۈمنى ئېچىپ قوياتتى…

 

ھېزىم گۇتۇ:

-بولدى، بولدى ھېلىمكا، ئالمىدىم، سەدىقە، سەدىقە…(ھېزىم گۇتۇ ئىشىك تۈۋىگە يۈگۈرەيدۇ.

 

ھېلىم دەرۋىش:

-ۋاي چىقە ما ئۆيدىن!!!

 

ھېلىم دەرۋىش ھېزىم گۇتۇنى قوغلاپ سەنتۈرۈلۈپ ئىشىك تۈۋىگە بارىدۇ. ئىككىسى قوغلىشىپ سەھنە ئوتتۇرسىغا كېلىپ تاماشىبىنلارغا سالام بېرىپ ئىتوتنى تۈگىتىدۇ.

 

تامام

 

 

 

 

 

 

شىنجاڭ 2 – نۆۋەتلىك ئاخباراتچىلار ھەجىۋىي رەسىم كۆرگەزمىگە قويۇلغان ئەسەرلىرىم

2015 – يىل 23 -ماي 2 -نۆۋەتلىك «شىنجاڭ ئاخباراتچىلار ھەجىۋىي رەسىم كۆرگەزمىسى» ئۈرۈمچى شەھەرلىك مەدەنىيەت سارىيىدا ئۆتكۈزۈلدى. بۇ قېتىمقى كۆرگەزمىگە ئاپتونۇم رايونىمىزدىكى ھەجىۋىي رەسىم ھەۋەسكارلىرى ھەم كەسپىي ھەجىۋىي رەسساملىرىدىن 35 ماھىرنىڭ 190 پارچە ئەسىرى قويۇلغان بولۇپ، ئەسەرلەر ئاساسەن جەمئىيەت مۇقىملىقى، تۇرمۇش، مائارىپ، پەرزەنت تەربىيىسى قاتارلىق مول مەزمۇنلارغا بۆلۈنگەن. بۇ قېتىمقى كۆرگەزمىگە ئۆزۈمنىڭ 14 پارچە ئەسىرىمۇ قويۇلغان بولۇپ، باھالاشتا 2 – دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشتى.

تۆۋەندىكىسى كۆرگەزمىگە قويۇلغان ئەسەرلىرىم…

 

摩根·弗里曼 马云 回归 潘长江 无题-1 无题-2 无题-3 无题-4 无题-6 关键时刻... 报警